Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Αγία Πετρούπολη αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά κέντρα της Ευρώπης, μια πόλη στην οποία συνυπήρχαν καλλιτέχνες όλων των ειδών. Επρόκειτο για μια εποχή στην οποία η ευρωπαϊκή μουσική βρισκόταν σε περίοδο μετάβασης από τον ρομαντισμό προς νέες μορφές έκφρασης, ενώ στη Ρωσία πραγματοποιείτο προσπάθεια για τη διαμόρφωση μιας εθνικής καλλιτεχνικής ταυτότητας. Το θέατρο Μαρίνσκι αποτελούσε το επίκεντρο της ρωσικής όπερας και του μπαλέτου, το κέντρο συσπείρωσης των πιο ταλαντούχων ανθρώπων της χώρας, οι οποίοι επιδίωκαν να αναδείξουν τη ρωσική εκδοχή του ευρωπαϊκού καλλιτεχνικού κανόνα.
Ενας από τους πρωταγωνιστές της καλλιτεχνικής αναγέννησης που συντελείτο στη ρωσική πρωτεύουσα ήταν ο Πιότρ Ιλιτς Τσαϊκόφσκι, ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ρωσικού μουσικού ρομαντισμού. Με τα δύο μπαλέτα του Η Λίμνη των Κύκνων (1877) και Η Ωραία Κοιμωμένη (1890) είχε συμβάλει καθοριστικά στην ανανέωση του είδους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Εχοντας λάβει την αναγνώριση της αξίας του στη σύνθεση μουσικής για μπαλέτο, στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο Τσαϊκόφσκι άρχισε να επεξεργάζεται ένα νέο έργο, βασισμένο στη διασκευή του παραμυθιού Ο Καρυοθραύστης και ο βασιλιάς των ποντικών του Ερνστ Χόφμαν από τον Αλέξανδρο Δουμά. Επρόκειτο για ένα ιδιαίτερα απαιτητικό έργο, καθότι το λιμπρέτο συνδύαζε το παιδικό όνειρο με τη μαγεία, στοιχεία ελκυστικά για το κοινό, αλλά διόλου εύκολα στην απόδοσή τους επί σκηνής.
Η χορογραφία του μπαλέτου ανατέθηκε αρχικά στον Μαριούς Πετιπά. Εκείνος ωστόσο, δεν κατάφερε να ολοκληρώσει το έργο του επειδή αρρώστησε, αφήνοντας υπεύθυνο τον βοηθό του Λεβ Ιβάνοφ. Ο χορευτής και χορογράφος Ιβάνοφ κατάφερε να αξιοποιήσει τη μουσική του Τσαϊκόφσκι για να αναδείξει την εσωτερικότητα και την τρυφερότητα της ιστορίας του Καρυοθραύστη.
Η αυτοκρατορική όπερα της Αγίας Πετρούπολης προγραμμάτισε την πρεμιέρα του Καρυοθραύστη για τον Δεκέμβριο του 1892, σε ένα ενιαίο θεατρικό γεγονός, καθότι το μπαλέτο θα συνόδευε η νέα όπερα του Τσαϊκόφσκι Γιολάντα, η οποία θα παρουσιαζόταν επίσης για πρώτη φορά στο φιλόμουσο κοινό της ρωσικής πρωτεύουσας. Στις 6/18 Δεκεμβρίου 1892 πραγματοποιήθηκε η πρεμιέρα των δύο έργων του Τσαϊκόφσκι, μπροστά σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό κοινό, το οποίο περιλάμβανε μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας, εξέχοντες καλλιτέχνες της εποχής και μέλη της ρωσικής αριστοκρατίας.
Η παραγωγή του θεάτρου Μαρίνσκι ήταν εντυπωσιακή. Τα σκηνικά αξιοποιούσαν στο έπακρο τις τεχνολογικές δυνατότητες του θεάτρου, με μηχανισμούς που επέτρεπαν τη γρήγορη μεταμόρφωση της σκηνής και τη δημιουργία εφέ που έδιναν την αίσθηση μαγείας. Παρά την καλλιτεχνική φροντίδα και το κύρος του δημιουργικού σχήματος, το κοινό υποδέχθηκε με μεικτά συναισθήματα το έργο. Οι κριτικοί θεώρησαν το πρώτο μέρος υπερβολικά αφηγηματικό και λιγότερο χορευτικό, εκφράζοντας ενστάσεις για το γεγονός ότι οι κύριοι χαρακτήρες, η Κλάρα και ο Καρυοθραύστης, δεν είχαν κεντρικά χορευτικά μέρη. Κανείς, ωστόσο, δεν εξέφρασε αρνητικά σχόλια για το δεύτερο μέρος του έργου, αναγνωρίζοντας τη χορογραφική δεξιοτεχνία του Ιβάνοφ.
Το έργο του Τσαϊκόφσκι έγινε διεθνώς γνωστό κατά τη δεκαετία του 1940, όταν μεγάλοι παραγωγοί ανέλαβαν να το παρουσιάσουν στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κατά τη χριστουγεννιάτικη περίοδο. Σήμερα, ο Καρυοθραύστης θεωρείται ως ένα από τα πιο εμβληματικά μπαλέτα όλων των εποχών, αποτελώντας συστατικό στοιχείο της χριστουγεννιάτικης περιόδου.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
