Στις 2 Δεκεμβρίου 1993 η Κολομβία έκλεισε ένα από τα σκοτεινότερα κεφάλαια της πρόσφατης ιστορίας της με τον θάνατο του Πάμπλο Εσκομπάρ, του ανθρώπου που ταυτίστηκε όσο κανείς με τη διεθνή διακίνηση κοκαΐνης και τη βίαιη αποσταθεροποίηση μιας ολόκληρης χώρας. Η επιχείρηση που οδήγησε στον εντοπισμό του πραγματοποιήθηκε στο Μεδεγίν από την ειδική μονάδα Search Bloc, η οποία είχε συσταθεί ειδικά για τον εντοπισμό και τη σύλληψή του.
Για χρόνια, ο Εσκομπάρ είχε καταφέρει να διαφύγει της σύλληψης χρησιμοποιώντας κινητές κεραίες, αλλάζοντας συχνά κατοικίες και διαμορφώνοντας ένα εκτεταμένο δίκτυο πληροφόρησης. Οι αρχές είχαν αντιμετωπίσει σοβαρές δυσκολίες στο να τον εντοπίσουν, καθώς κινείτο συνεχώς μεταξύ κρησφύγετων (κυρίως μέσω ενός ταξί που οδηγούσε ο σωματοφύλακάς του) και χρησιμοποιούσε εναλλακτικά δίκτυα επικοινωνίας.
Παράλληλα, είχε να αντιμετωπίσει νέες απειλές: από την κολομβιανή αστυνομία, τις αμερικανικές Αρχές, το Καρτέλ του Κάλι και μια ομάδα ανταγωνιστών γνωστή ως Los Pepes. Οι Los Pepes επιτέθηκαν στην οικογένειά του, προσπαθώντας πολλές φορές να δολοφονήσουν τη μητέρα του και αποστέλλοντας επιστολή-βόμβα στον αδελφό του, Ρομπέρτο, τυφλώνοντάς τον στο ένα μάτι. Μέχρι τον Οκτώβριο του 1992, η κολομβιανή αστυνομία είχε καταφέρει να σκοτώσει και τους τελευταίους βασικούς σωματοφύλακές του, γεγονός που σήμανε την περαιτέρω αποδυνάμωσή του.
Η ανακάλυψη του τελευταίου κρησφύγετου του Εσκομπάρ φαίνεται πως οφείλεται σε μια σύντομη τηλεφωνική επικοινωνία που είχε με τον γιο του, Χουάν Πάμπλο. Για χρόνια χρησιμοποιούσε κινητές κεραίες και φρόντιζε να τις αλλάζει συχνά, ωστόσο η πίεση είχε ενταθεί σε τέτοιον βαθμό ώστε αναγκάστηκε να ρισκάρει.
Οταν οι άνδρες της Search Bloc περικύκλωσαν το σπίτι στο οποίο διέμενε, ο Εσκομπάρ προσπάθησε να διαφύγει από τη στέγη μαζί με τον σωματοφύλακά του. Ακολούθησε σύντομη ανταλλαγή πυροβολισμών. Ο Πάμπλο Εσκομπάρ δέχθηκε θανάσιμα τραύματα στο σώμα και στο κεφάλι. Πέθανε μία μέρα μετά τα τεσσαρακοστά τέταρτα γενέθλιά του. Παρά την επίσημη εκδοχή που θέλει οι σφαίρες να προήλθαν από την αστυνομία, παραμένει ανοικτή η συζήτηση για το αν ο ίδιος αυτοκτόνησε για να αποφύγει τη σύλληψη και την έκδοση στις ΗΠΑ.
Η δράση του Εσκομπάρ είχε καθορίσει μια ολόκληρη εποχή. Το καρτέλ του Μεδεγίν υπήρξε στη δεκαετία του 1980 και στις αρχές του 1990 η ισχυρότερη εγκληματική οργάνωση διακίνησης κοκαΐνης στον κόσμο και έλεγχε με ακραίες μορφές βίας κάθε πτυχή της λειτουργίας των πόλεων όπου δραστηριοποιούνταν. Οι κυβερνήσεις της Κολομβίας, υπό την πίεση της Ουάσιγκτον, προσπάθησαν να περιορίσουν τη δράση του, όμως συχνά βρέθηκαν αντιμέτωπες με μια σχεδόν παρακρατική δομή, ικανή να εξαγοράζει αξιωματούχους, να εκβιάζει πολιτικούς και να δολοφονεί δημοσίως όσους αντιστέκονταν. Η δολοφονία του υποψήφιου προέδρου Λουίς Κάρλος Γκαλάν το 1989 αποτέλεσε σημείο καμπής για την κοινή γνώμη και κατέδειξε το εύρος της διαβρωτικής ισχύος του καρτέλ.
Στο Μεδεγίν ο Εσκομπάρ είχε δημιουργήσει μια παράλληλη κοινωνική πραγματικότητα. Οι δωρεές για κατασκευή κατοικιών, γηπέδων και βασικών υποδομών στις φτωχογειτονιές δεν ήταν μόνο μια μορφή εξαγοράς υποστήριξης· έδιναν σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού την εντύπωση ότι ο ίδιος λειτουργούσε ως αντιστάθμισμα σε ένα κράτος ανεπαρκές και συχνά απόν. Ετσι εξηγείται και η έκταση της λατρείας που τον περιέβαλλε, μια λατρεία η οποία επιβίωσε ακόμη και μετά την κορύφωση της βίας. Περισσότεροι από 25.000 άνθρωποι παρακολούθησαν την κηδεία του, μια εικόνα που προκάλεσε εντύπωση διεθνώς και ανέδειξε τις κοινωνικές αντιφάσεις της Κολομβίας.
Με τον θάνατο του Εσκομπάρ, το καρτέλ του Μεδεγίν διαλύθηκε ουσιαστικά μέσα σε λίγους μήνες. Ωστόσο, το τέλος του δεν σήμαινε την εξαφάνιση της κοκαΐνης. Αντίθετα, αναδιατάχθηκε το τοπίο της διακίνησης: το καρτέλ του Κάλι ανέλαβε μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων, ενώ σταδιακά αναδύθηκαν νέες, πιο αποσπασματικές οργανώσεις. Σε πολιτικό επίπεδο, η κυβέρνηση της Κολομβίας άρχισε να εφαρμόζει μια συνδυαστική στρατηγική καταστολής και θεσμικών μεταρρυθμίσεων, επιδιώκοντας να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος. Η συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες ενισχύθηκε περαιτέρω τα επόμενα χρόνια, με έμφαση στην εκπαίδευση ειδικών μονάδων, στη βελτίωση των συστημάτων παρακολούθησης και στην ενίσχυση της δικαστικής διερεύνησης της διακίνησης χρήματος.
Η επίδραση του θανάτου του Εσκομπάρ δεν περιορίστηκε στην εσωτερική πολιτική της Κολομβίας. Οι κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής και οι υπηρεσίες ασφαλείας των ΗΠΑ επανεξέτασαν τις μεθόδους αντιμετώπισης του οργανωμένου εγκλήματος, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στη διεθνή συνεργασία και την παρακολούθηση χρηματοροών.
Στις τρεις δεκαετίες που ακολούθησαν, η Κολομβία συνέχισε να αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις στο πεδίο των ναρκωτικών, αλλά κατάφερε να περιορίσει σε μεγάλο βαθμό την ισχύ των υπερσυγκεντρωμένων καρτέλ που είχαν κυριαρχήσει την εποχή του Εσκομπάρ.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
