Οταν ο Εμανουέλ Μακρόν έθεσε υποψηφιότητα για την επανεκλογή του το 2022, έκανε κάτι που λίγοι Γάλλοι πολιτικοί είχαν τολμήσει να κάνουν όλα αυτά τα χρόνια: είπε στους ψηφοφόρους ότι η ηλικία συνταξιοδότησης θα έπρεπε να αυξηθεί για να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα του γενναιόδωρου συνταξιοδοτικού συστήματος της χώρας. Οταν το 2023, ένα χρόνο μετά την επανεκλογή του στη γαλλική προεδρία, εκπλήρωσε την υπόσχεσή του με μεγάλο πολιτικό κόστος, επιβάλλοντας την αλλαγή από τα 62 στα 64 έτη μέσω ενός διχασμένου κοινοβουλίου, ήρθε αντιμέτωπος με μαζικές διαμαρτυρίες σε πανεθνικό επίπεδο, που παρέδωσαν στις φλόγες αρκετούς δρόμους του Παρισιού και άλλων πόλεων. Τον περασμένο Οκτώβριο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την επίμαχη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση προκειμένου να κερδίσει την υποστήριξη που χρειαζόταν για να περάσει τον προϋπολογισμό και να εξασφαλίσει την επιβίωση της κυβέρνησης. Οι Financial Times θέτουν ευθέως το ερώτημα εάν τα συνταξιοδοτικά συστήματα της Ευρώπης θα αντέξουν οικονομικά τις «γενναιόδωρες» κρατικές συντάξεις.
Το γαλλικό παράδειγμα δεν είναι μεμονωμένο, αλλά η κορυφή ενός παγόβουνου που απειλεί να βυθίσει τα δημοσιονομικά ολόκληρης της ηπείρου. Καθώς η Ευρώπη γερνάει, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν οι συντάξεις είναι δίκαιες, αλλά αν είναι οικονομικά εφικτές. Σε ολόκληρη την Ε.Ε., σχεδόν το 47% των δαπανών κοινωνικής προστασίας του προϋπολογισμού δαπανάται για συντάξεις γήρατος, ενώ το 36,7% δαπανάται για ασθένειες και αναπηρίες και το 8,7% για οικογένειες και παιδιά. Στην Ιταλία, που έχει το υψηλότερο κόστος συντάξεων στην Ε.Ε., το ποσοστό είναι λίγο πάνω από το 15% του ΑΕΠ, ενώ η Γαλλία και η Ελλάδα δαπανούν από 14%. Ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου ο ιδιωτικός τομέας διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο, οι δαπάνες για τις κρατικές συντάξεις –το δεύτερο μεγαλύτερο κονδύλι στον κρατικό προϋπολογισμό μετά την υγεία– εκτιμάται ότι θα αυξηθούν από σχεδόν 5% του ΑΕΠ σε 7,7% έως τις αρχές της δεκαετίας του 2070.
Η ρίζα του προβλήματος, σύμφωνα με τον καθηγητή Αντουάν Μποζιό, έγκειται σε μια αδύνατη εξίσωση. Πώς μπορεί μια ήπειρος να χρηματοδοτήσει την άμυνα, την ενεργειακή μετάβαση και τις νέες τεχνολογίες όταν ένα τεράστιο μέρος του πλούτου της δεσμεύεται για τη στήριξη των ηλικιωμένων; Στη Γερμανία, ο οικονομολόγος Γενς Ζούντεκουμ περιγράφει το συνταξιοδοτικό ως τον «μεγάλο ελέφαντα στο δωμάτιο». Το ένα τρίτο των εσόδων από τους ομοσπονδιακούς φόρους στη Γερμανία θα δαπανηθεί για να καλυφθούν οι τρύπες του συνταξιοδοτικού συστήματος.
Σχεδόν το 47% των δαπανών κοινωνικής προστασίας του προϋ-πολογισμού δαπανάται για συντάξεις.
Το δημογραφικό ρολόι χτυπά εις βάρος της Γηραιάς Ηπείρου. Η μέση ηλικία στην Ευρώπη είναι σήμερα τα 43 έτη, 12 έτη μεγαλύτερη από τον υπόλοιπο κόσμο, ενώ τα ποσοστά γονιμότητας σε χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία (περίπου 1,2-1,24 παιδιά ανά γυναίκα) είναι ανησυχητικά χαμηλά. Προβλέπεται ότι μέχρι το 2050, στις χώρες αυτές θα αντιστοιχούν 75 ηλικιωμένοι για κάθε 100 εργαζομένους. Αυτή η ανισορροπία δημιουργεί ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των γενεών, με τους νέους να επωμίζονται δυσβάσταχτες εισφορές –που φτάνουν το 33% στην Ιταλία και το 28% στη Γαλλία– για να χρηματοδοτήσουν παροχές που οι ίδιοι ίσως δεν απολαύσουν ποτέ.
Οι λύσεις που έχουν δοκιμαστεί από τη δεκαετία του 1990, όπως η σταδιακή αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης στα 67 έτη ή η σύνδεσή της με το προσδόκιμο ζωής, συναντούν πλέον μεγάλη πολιτική αντίσταση. Ακόμη και στην Ιταλία, η κυβέρνηση Μελόνι αναγκάστηκε σε συμβιβασμούς για να μην ακυρώσει προηγούμενες μεταρρυθμίσεις, ενώ η Γερμανία «κλείδωσε» τα επίπεδα των συντάξεων μέχρι το 2031, αποφεύγοντας το πολιτικό κόστος των περικοπών.
Μια πιο ριζοσπαστική διέξοδος θα ήταν η μετάβαση σε κεφαλαιοποιητικά συστήματα, όπως αυτό του Καναδά, όπου οι συντάξεις χρηματοδοτούνται από επενδεδυμένα περιουσιακά στοιχεία και όχι μόνο από τις εισφορές των νυν εργαζομένων. Ομως, η δημιουργία ενός τέτοιου αποθέματος απαιτεί θυσίες που οι σημερινοί ψηφοφόροι δεν φαίνονται διατεθειμένοι να κάνουν. Μια πρόσφατη δημοσκόπηση της YouGov επιβεβαιώνει την ευρωπαϊκή αντίφαση: οι πολίτες αναγνωρίζουν ότι το σύστημα είναι μη βιώσιμο, απορρίπτουν ωστόσο κάθε πιθανή λύση, από την αύξηση των ορίων ηλικίας έως τη μεγαλύτερη μετανάστευση.
Ισως η απλούστερη –αν και καθόλου εύκολη– λύση να βρίσκεται στην οικονομική ανάπτυξη. Αν η ευρωπαϊκή οικονομία συνεχίσει να αναπτύσσεται με ρυθμούς 1,5% έναντι του 2,5% των ΗΠΑ, καμία μεταρρύθμιση δεν θα είναι αρκετή. Το πρόβλημα μπορεί να μην είναι τελικά το πόσα λαμβάνουν οι συνταξιούχοι, αλλά το πόσο υποτονική είναι η ανάπτυξη. Χωρίς μια αναζωογόνηση της παραγωγικότητας, το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, που κάποτε χτίστηκε από τον Οτο φον Μπίσμαρκ για να εγγυηθεί την κοινωνική ειρήνη και να ενισχύσει την πίστη στην αυταρχική γερμανική μοναρχία, κινδυνεύει να γίνει η αιτία της οικονομικής και κοινωνικής αποσταθεροποίησης.
