Δεκατρία χρόνια μετά την κατάργηση του ΟΕΚ και της Εργατικής Εστίας, η Ελλάδα εξακολουθεί να στερείται ενός ολοκληρωμένου και μόνιμου μηχανισμού φθηνής κοινωνικής στέγης και κοινωνικού τουρισμού. Παρά τις επιμέρους ενέργειες, οι πολιτικές για κοινωνική κατοικία και κοινωνικό τουρισμό ασκούνται σήμερα κυρίως μέσω επιμέρους προγραμμάτων περιορισμένης κλίμακας και όχι μέσω μόνιμων θεσμών με σταθερή χρηματοδότηση και επιχειρησιακή αυτονομία, που στόχο θα είχαν την ανάπτυξη μακροπρόθεσμης πολιτικής στους δύο τομείς.
Μελέτες που διενεργήθηκαν από τον Πανελλήνιο Σύλλογο Υπαλλήλων των δύο πρώην οργανισμών καταγράφουν το θεσμικό και χρηματοδοτικό κενό που δημιουργήθηκε μετά το 2012 και επιχειρούν να περιγράψουν ένα εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικής πολιτικής σε δύο τομείς που, όπως επισημαίνεται, συνδέονται άμεσα με την κοινωνική συνοχή και τη λειτουργία της οικονομίας. Αξίζει μόνο να σημειωθεί ότι η χώρα μας αντιμετωπίζει την οξύτερη στεγαστική κρίση στην Ευρωπαϊκή Ενωση, όπως καταδεικνύουν τα τελευταία επίσημα στατιστικά στοιχεία, καθώς περίπου ένα στα τρία νοικοκυριά (28,9%) δαπανά για στέγαση πάνω από το 40% του εισοδήματος, όταν κατά μέσον όρο στην Ευρώπη το ίδιο ισχύει για ένα στα 12 νοικοκυριά. Παράλληλα, ο ένας στους δύο Ελληνες πολίτες (46%) δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά ούτε μία εβδομάδα ετήσιων διακοπών, στοιχείο που κατατάσσει τη χώρα μας στη δεύτερη χειρότερη θέση της Ε.Ε. Μόνο η Ρουμανία με 58,6% κατέγραψε το 2024 χειρότερη επίδοση, με τον συνολικό ευρωπαϊκό μέσο όρο να βρίσκεται στο 27%.
Στο πεδίο της στέγασης, σύμφωνα με τη μελέτη των εργαζομένων, η βασική διαπίστωση είναι ότι μετά την κατάργηση του ΟΕΚ δεν δημιουργήθηκε ένας αντίστοιχος δημόσιος φορέας με αποστολή την παραγωγή και διαχείριση κοινωνικών κατοικιών. Η ΔΥΠΑ που ανέλαβε μέρος των αρμοδιοτήτων περιορίζεται κυρίως στη διαχείριση υφιστάμενων προγραμμάτων και περιουσιακών στοιχείων, χωρίς κατασκευαστική δραστηριότητα αντίστοιχη εκείνης που χαρακτήριζε τον ΟΕΚ. Είναι ενδεικτικό ότι ο ΟΕΚ είχε συμβάλει στη στέγαση περίπου 700.000 οικογενειών και είχε κατασκευάσει περισσότερες από 50.000 κατοικίες, ενώ χρηματοδοτούνταν από εισφορές εργαζομένων και εργοδοτών, χωρίς άμεση επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού. Η διακοπή της δραστηριότητάς του, σύμφωνα με τη μελέτη, δημιούργησε ένα σωρευτικό επενδυτικό κενό που εκτιμάται σε περίπου 6,5 δισ. ευρώ μέχρι σήμερα. Η περίοδος αυτή συνέπεσε με σημαντικές μεταβολές στην αγορά κατοικίας. Η ιδιοκατοίκηση μειώθηκε από 84,6% το 2005 σε 69,7% το 2024, ενώ η αύξηση των ενοικίων και των τιμών πώλησης περιόρισε την πρόσβαση των νεότερων ηλικιακών ομάδων σε κατοικία. Παράλληλα, η διαχείριση των μη εξυπηρετούμενων δανείων μέσω τιτλοποιήσεων και εταιρειών διαχείρισης οδήγησε στη συγκέντρωση σημαντικού αριθμού ακινήτων εκτός τραπεζικών ισολογισμών, χωρίς να δημιουργηθεί αντίστοιχος μηχανισμός αξιοποίησης αυτών των ακινήτων για κοινωνική στέγη. Την ίδια στιγμή, η ανάπτυξη της βραχυχρόνιας μίσθωσης και η αύξηση των επενδυτικών τοποθετήσεων στην αγορά ακινήτων επηρέασαν τη διαθεσιμότητα κατοικιών για μόνιμη χρήση, ενώ σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής, περισσότερες από 500.000 κατοικίες στην Αττική παραμένουν κενές για διάφορους λόγους, μεταξύ των οποίων η παλαιότητα, το κόστος ανακαίνισης ή νομικές εκκρεμότητες.Οι εργαζόμενοι προτείνουν τη δημιουργία ενός νέου δημόσιου φορέα, ενός Εθνικού Οργανισμού Κοινωνικής και Προσιτής Κατοικίας, ο οποίος θα αναλάβει την ανάπτυξη, διαχείριση και διάθεση κοινωνικών κατοικιών, καθώς και τη σύσταση Ειδικού Ταμείου Προσιτής Στέγασης με ετήσιο προϋπολογισμό 3,2 δισ. ευρώ. Η χρηματοδότηση, σύμφωνα με τη μελέτη, θα μπορούσε να προέλθει από συνδυασμό πόρων του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων, ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων, αποθεματικών και ειδικών φορολογικών εσόδων που σχετίζονται με την αγορά ακινήτων. Ο στόχος που τίθεται είναι η παραγωγή περίπου 11.600 κοινωνικών κατοικιών ετησίως, με αξιοποίηση δημόσιας γης, υφιστάμενων κτιρίων και ακινήτων που σήμερα παραμένουν ανενεργά, ώστε να δημιουργηθεί σταδιακά ένα μόνιμο απόθεμα προσιτής κατοικίας.
Στη μελέτη γίνεται αναφορά και στη διεθνή εμπειρία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ισπανία, όπου η κρατική εταιρεία Sareb και ο δημόσιος φορέας κατοικίας Casa 47 αξιοποιούν ακίνητα που αποκτήθηκαν κατά τη διάρκεια της τραπεζικής κρίσης για την ανάπτυξη κοινωνικής στέγασης, δημιουργώντας ένα μόνιμο σύστημα προσιτών μισθώσεων.
Κοινωνικός τουρισμός
Παράλληλα με το στεγαστικό ζήτημα, η δεύτερη μελέτη του συλλόγου επικεντρώνεται στον κοινωνικό τουρισμό και καταγράφει ότι σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού δεν έχει οικονομική δυνατότητα να πραγματοποιήσει διακοπές. Το υφιστάμενο πρόγραμμα κοινωνικού τουρισμού της ΔΥΠΑ, με περίπου 300.000 επιταγές ετησίως, καλύπτει μέρος της ζήτησης, ωστόσο, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν αποτελεί καθολικό σύστημα αντίστοιχο εκείνου που λειτουργούσε μέσω της Εργατικής Εστίας.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους συνταξιούχους, για τους οποίους δεν υπάρχει ενιαίο πρόγραμμα κοινωνικού τουρισμού, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ως παράδειγμα αναφέρεται το πρόγραμμα Imserso στην Ισπανία, το οποίο προσφέρει εκατοντάδες χιλιάδες επιδοτούμενες θέσεις διακοπών ετησίως, με στόχο τόσο την κοινωνική προστασία όσο και τη στήριξη της τουριστικής δραστηριότητας σε περιόδους χαμηλής ζήτησης.
Οι εργαζόμενοι προτείνουν την ενοποίηση και επέκταση των υφιστάμενων προγραμμάτων κοινωνικού τουρισμού, τη δημιουργία ειδικών δράσεων για συνταξιούχους και ευάλωτες ομάδες και την καθιέρωση σταθερού μηχανισμού χρηματοδότησης, ώστε να εξασφαλιστεί ευρύτερη πρόσβαση. Oπως μάλιστα επισημαίνεται, ο κοινωνικός τουρισμός λειτουργεί όχι μόνο ως εργαλείο κοινωνικής πολιτικής, αλλά και ως παράγοντας ενίσχυσης της περιφερειακής οικονομίας.
