Την ώρα που οι προστατευτικοί δασμοί αλλάζουν το τοπίο στην παγκόσμια οικονομία και ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ φιλοδοξεί να τερματίσει δεκαετίες παγκοσμιοποίησης, το Πεκίνο επιχειρεί μια κίνηση… αντιπερισπασμού. Από τις 18 Δεκεμβρίου η νήσος Χαϊνάν, ένας τροπικός παράδεισος 50 φορές μεγαλύτερος από τη Σιγκαπούρη, μετατράπηκε επίσημα στο μεγαλύτερο «λιμάνι ελευθέρου εμπορίου» στον κόσμο. Για την κινεζική ηγεσία, η Χαϊνάν είναι «σημαντική πύλη για το άνοιγμα της Κίνας στη νέα εποχή» και απόδειξη της κινεζικής προθυμίας για ελεύθερο εμπόριο. Για τους επικριτές της, όμως, πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα «δόλωμα» που έχει στόχο να κατευνάσει τις διεθνείς αντιδράσεις για το θηριώδες εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας, το οποίο άγγιξε πέρυσι το 1 τρισ. δολάρια. Το παράδοξο της «duty free» Χαϊνάν έγκειται στους περιορισμούς της. Ενώ τα ξένα αγαθά εισρέουν πλέον στο νησί χωρίς δασμούς, η μεταφορά τους στην υπόλοιπη κινεζική επικράτεια απαγορεύεται αυστηρά. Στο Νέο Λιμάνι της Χαϊκού, έναν γιγάντιο τερματικό σταθμό επιβατών και εμπορευμάτων, οι τελωνειακοί έλεγχοι θυμίζουν διεθνή σύνορα: κάθε φορτηγό που κατευθύνεται προς τη γειτονική επαρχία Γκουανγκντόνγκ ελέγχεται εξονυχιστικά για να διασφαλιστεί ότι κανένα αφορολόγητο προϊόν δεν θα «μολύνει» την προστατευμένη εσωτερική αγορά της Κίνας. Υπάρχει μόνο ένα «παράθυρο»: για να διασχίσει ένα προϊόν το στενό προς την ηπειρωτική χώρα χωρίς δασμούς, πρέπει να υποστεί επεξεργασία στο νησί που να αυξάνει την αξία του κατά τουλάχιστον 30%. Αυτή η λεπτομέρεια έχει ήδη προσελκύσει επενδυτές όπως εμπόρους καφέ από την Αιθιοπία, που στήνουν «μονάδες καβουρδίσματος» στη Χαϊνάν για να αποφύγουν τους δασμούς που επιβάλλει το Πεκίνο στις άμεσες εισαγωγές στην ηπειρωτική χώρα.
Η αντίφαση είναι μεγάλη. Λίγες μόλις ημέρες μετά τα πανηγυρικά εγκαίνια του ελεύθερου λιμένα, το Πεκίνο επέβαλε δασμούς 42,7% στα ευρωπαϊκά γαλακτοκομικά και αυστηρές ποσοστώσεις στο βοδινό κρέας. «Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η Χαϊνάν αποτελεί πρόδρομο ενός ευρύτερου ανοίγματος της εθνικής οικονομίας», διαβεβαιώνει ο Ρίτσαρντ ΜακΓκρέγκορ από το Ινστιτούτο Lowy. Αντιθέτως, φαίνεται πως το νησί λειτουργεί ως μια ελεγχόμενη «γυάλα», όπου η Κίνα πειραματίζεται με καπιταλιστικά εργαλεία χωρίς να διακυβεύεται το δόγμα της «αυτονομίας» που προωθεί ο Σι Τζινπίνγκ.
Το νησί λειτουργεί ως μια ελεγχόμενη «γυάλα», όπου η Κίνα πειραματίζεται με καπιταλιστικά εργαλεία, λένε αναλυτές.
Παρά τα κόκκινα πανό και τις εξαγγελίες που υμνούν τη «νέα εποχή», άλλωστε, το παρελθόν της Χαϊνάν είναι γεμάτο από «φούσκες» ακινήτων και σκάνδαλα διαφθοράς. Η πρόσφατη καταδίκη του πρώην ηγέτη του Κομμουνιστικού Κόμματος στο νησί, Λούο Μπαομίνγκ, σε κάθειρξη 15 ετών για δωροδοκία, ρίχνει βαριά σκιά στις προσπάθειες προσέλκυσης ξένων επενδυτών. Για κάποιους αναλυτές η Χαϊνάν είναι ένα πεδίο δοκιμών για καινοτόμες πολιτικές στη φορολογία και στην εκπαίδευση, που θα μπορούσαν, αν επιτύχουν, να εξαχθούν. Ο υπόλοιπος κόσμος αναρωτιέται αν η Χαϊνάν αποτελεί πραγματική γέφυρα προς το ελεύθερο εμπόριο ή απλώς μια πολυτελή βιτρίνα πίσω από την οποία η Κίνα οχυρώνει ακόμα περισσότερο την οικονομία της.
Η μετατροπή της Χαϊνάν σε «Μέκκα» του ελεύθερου εμπορίου ξεκίνησε πριν από μια δεκαετία με το άνοιγμα τεράστιων κέντρων αφορολόγητων ειδών. Ανίκανη ωστόσο να ανταγωνιστεί την οικονομική ανάπτυξη αντίπαλων ειδικών ζωνών, όπως η Σεντζέν, δίπλα στο Χονγκ Κονγκ, η Χαϊνάν εθεωρείτο για χρόνια απλώς ένας ηλιόλουστος προορισμός. Ανέπτυξε την τουριστική βιομηχανία της, συμπεριλαμβανομένου του ιατρικού τουρισμού, και κατασκεύασε νέους αυτοκινητοδρόμους και σιδηροδρομικές γραμμές υψηλής ταχύτητας. Οπως παρουσιάζεται από το Πεκίνο, το πείραμα της Χαϊνάν –με το εμπόριο χωρίς δασμούς– θυμίζει το πνεύμα της πρώιμης μεταρρυθμιστικής περιόδου της Κίνας μετά τον θάνατο του Μάο Τσετούνγκ το 1976. Το Κομμουνιστικό Κόμμα άρχισε να δοκιμάζει τολμηρές πολιτικές ελεύθερης αγοράς σε ορισμένους τομείς. Αυτές που λειτούργησαν εφαρμόστηκαν ευρύτερα. Η θέση της Κίνας στο παγκόσμιο εμπόριο όμως είναι πολύ διαφορετική σήμερα, με τη χώρα να έχει εξελιχθεί στη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία και στο «εργοστάσιο» του κόσμου. Ο Σι έχει επανειλημμένως ζητήσει αυτονομία και έχει εργαστεί για να διασφαλίσει ότι η Κίνα δεν θα εξαρτάται ποτέ από τίποτα ξένο. Το πείραμα της Χαϊνάν θα επιτρέψει απλώς στην Κίνα να δοκιμάσει νέες προσεγγίσεις σε θέματα όπως τα χρηματοοικονομικά, η εκπαίδευση και η φορολογία, συνοψίζει η Λόρεν Τζόνσον, ιδρύτρια της New South Economics, μιας συμβουλευτικής εταιρείας στη Μελβούρνη της Αυστραλίας, «προστατεύοντας παράλληλα το status quo στην ηπειρωτική χώρα».
