Η διαδικασία απελευθέρωσης παραμένει στάσιμη παρά τις φιλοδοξίες εξασφάλισης του ολοκληρωτικού ανοίγματος της ευρωπαϊκής αγοράς ώς τον Ιούλιο του 2007, ημερομηνία εκπνοής της προθεσμίας της Επιτροπής. Αυτό οφείλεται σε ποικίλους παράγοντες. Πρώτον, στη σκόπιμη κρατική παρέμβαση, κίνητρο της οποίας είναι η επιθυμία δημιουργίας ισχυρών εθνικών ανταγωνιστών. Δεύτερον, στο γεγονός ότι η βελτίωση της υποδομής ώστε να ενισχυθεί ο ανταγωνισμός δεν υπήρξε προτεραιότητα των μεγάλων εταιρειών. Και τρίτον, στην αδυναμία της Επιτροπής να αντισταθμίσει την έλλειψη αποτελεσματικών σχετικών ρυθμίσεων στην εκάστοτε χώρα.
Λόγω της μεγάλης σημασίας της, η ενέργεια θεωρήθηκε επί μακρόν κατάλληλος τομέας άσκησης κυβερνητικής πολιτικής. Γαλλία και Γερμανία συμμορφώθηκαν στον ελάχιστο βαθμό με τις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, προωθώντας ταυτόχρονα τους κολοσσούς τους στην ηλεκτρική ενέργεια και το φυσικό αέριο. Παρότι τα περιχαρακωμένα μονοπώλια έχουν απολέσει μέρος της ισχύος τους τα τελευταία χρόνια, συνεχίζουν να κυριαρχούν στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία. Οι γερμανικές εταιρείες κοινής ωφελείας έχουν ενισχύσει τη θέση τους μετά τη συγχώνευση των E.ON/Ruhrgas το 2003. Η Gasunie κυριαρχεί στη χονδρική αγορά φυσικού αερίου στην Ολλανδία και η γαλλική Suez ελέγχει την αγορά φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας στο Βέλγιο.
Η Ιταλία έχει προχωρήσει περισσότερο από τη Γαλλία στο άνοιγμα της αγοράς της στους ξένους. Υπό την πίεση των Βρυξελλών, η κυβέρνηση υποχρέωσε την Enel να πωλήσει περιουσιακά στοιχεία, μειώνοντας την παραγωγική δυνατότητά της από 80% σε 40%. Μεγάλο μέρος τους απέκτησαν η Endesa και η βελγική Electrabel. Εστω και έτσι, οι ιταλικές τιμές παραμένουν οι υψηλότερες στην Ευρώπη και η κυβέρνηση, κάτοχος του 30% των Enel και Eni, εξακολουθεί να ανταμείβει τους φίλους της όταν αποφασίζει ποιος θα τις διοικήσει.
«Αγκάθι» η μεταφορά
Ο δεύτερος παράγοντας που εμποδίζει την ενοποίηση είναι πρακτικός: αφορά τους τρόπους μεταφοράς του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας ανά την Ευρώπη. Η πρόκληση δεν είναι τόσο μεγάλη όσο η επιθυμία των μεγάλων εταιρειών να την αναλάβουν. Οι διασυνδέσεις των εθνικών δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας δεν έχουν τόση χωρητικότητα, ώστε να επιτρέψουν εξίσωση των τιμών σε όλη την ήπειρο. Η Ε.Ε. προβλέπει ότι οι διασυνδέσεις θα πρέπει να μπορούν να μεταφέρουν τουλάχιστον το 10% της εθνικής κατανάλωσης, όμως ελάχιστες χώρες διαθέτουν τόσο μεγάλη χωρητικότητα. Ωστόσο, παρότι κατασκευάζονται νέα δίκτυα μεταφοράς φυσικού αερίου, τα υπάρχοντα δεν χρησιμοποιούνται στο 100% της χωρητικότητάς τους.
Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι μεγάλες ενεργειακές εταιρείες όχι μόνο θεωρούν πρόβλημα την απορρύθμιση, αλλά καταβάλλουν τόσο ελάχιστες προσπάθειες βελτίωσης των διασυνδέσεων γιατί η αγοραπωλησία ενέργειας δεν είναι στις προτεραιότητές τους. Επιπλέον, τις εξυπηρετεί -ως δικαιολογία για τις υψηλότερες τιμές- να έχουν οι καταναλωτές την εντύπωση πως η προσφορά δεν είναι ασφαλής.
Απρόθυμες οι κυβερνήσεις
Εν ολίγοις -και φθάνουμε στον τρίτο παράγοντα- η Ευρώπη παραμένει ένα ψηφιδωτό εθνικών ενεργειακών πολιτικών και νομοθεσίας, την ώρα που η δυνατότητα παρέμβασης των Βρυξελλών είναι περιορισμένη. Παρότι η Επιτροπή μπορεί να επιβάλει πρόστιμο σε μεμονωμένες εταιρείες, η προώθηση της απελευθέρωσης εξαρτάται από τις εθνικές κυβερνήσεις. Σύμφωνα με κάποιους αναλυτές, η έλλειψη εναρμονισμένης νομοθεσίας και η δυσπιστία των εθνικών ρυθμιστικών αρχών προς την ευρύτερη αγορά είναι μεγάλα εμπόδια για την απελευθέρωση. Επιπλέον, οι οδηγίες για την ενέργεια δεν είναι ευέλικτες και οι κυβερνήσεις παραμένουν απρόθυμες να συνεργαστούν.
Ωστόσο, η Επιτροπή διστάζει να εγκαταλείψει τη μάχη. Τον Ιούλιο του 2005, παρέπεμψε την Ισπανία, το Λουξεμβούργο, την Ελλάδα, την Εσθονία και την Ιρλανδία στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για μη εφαρμογή των οδηγιών του 2003. Οι περισσότερες χώρες-μέλη δεν συμμορφώθηκαν με την προθεσμία του Ιουλίου του 2004 για την εφαρμογή του δεύτερου πακέτου απελευθέρωσης, κάτι που έγινε μόνο τους επόμενους μήνες. Πάντως, αν το δεύτερο πακέτο οδηγιών δεν αποφέρει καρπούς, μάλλον θα υπάρξει και τρίτη προσπάθεια.
