Citizens Energy Package και γεωπολιτικές εξελίξεις: Ανάγκη μόνιμων παρεμβάσεων για τη μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας

Η νέα ευρωπαϊκή δέσμη μέτρων του Citizens Energy Package και οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή επαναφέρουν στο προσκήνιο – ίσως περισσότερο από κάθε άλλη φορά – την ανάγκη μόνιμων παρεμβάσεων της Πολιτείας για τη μείωση του κόστους της ηλεκτρικής ενέργειας.

Το Citizens Energy Package στο νέο γεωπολιτικό περιβάλλον

Στις αρχές του Μαρτίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε το Citizens Energy Package, το οποίο φιλοδοξεί να αποτελέσει τον «οδικό χάρτη» της ευρωπαϊκής πολιτικής τα επόμενα χρόνια, για τη διασφάλιση της πρόσβασης των πολιτών στο τρίπτυχο της προσιτής, καθαρής και αξιόπιστης ενέργειας.[1]

Το Citizens Energy Package εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν άμεσα τους καταναλωτές και περιλαμβάνει τόσο κατευθυντήριες οδηγίες προς τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. όσο και πρωτοβουλίες της Ένωσης για την αντιμετώπιση των αυξανόμενων τιμών ενέργειας και της ενεργειακής φτώχειας. Παράλληλα, επιδιώκει να ενδυναμώσει τους καταναλωτές, ώστε να συμμετέχουν πιο ενεργά στον μετασχηματισμό της ενεργειακής αγοράς, στο πλαίσιο της πράσινης μετάβασης και της ψηφιοποίησης.

Αν και η σχετική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία είχε εξαγγελθεί ήδη πριν από έναν και πλέον χρόνο, η προγραμματισμένη έκδοση του Citizens Energy Package στις 10 Μαρτίου συνέπεσε σχεδόν χρονικά με την έναρξη των συγκρούσεων στο Ιράν. Οι προκλήσεις των αυξανόμενων τιμών ενέργειας και της ενεργειακής φτώχειας, που βρίσκονται στον πυρήνα των μέτρων του Citizens Energy Package, επανέρχονται στο προσκήνιο κατά τη δημοσίευσή του, με ένταση που δεν αποκλείεται να προσεγγίσει ακόμη εκείνη της ενεργειακής κρίσης του 2022.

Συνεπώς, υπό τις νέες συνθήκες, τα σχετικά μέτρα καθίστανται πιο επίκαιρα από ποτέ και η αποτελεσματική αξιοποίησή τους θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ουσιαστικού διαλόγου σε κάθε κράτος-μέλος της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένης και της χώρας μας.

Μέτρα για τη μείωση των λογαριασμών ηλεκτρικής ενέργειας

Ένα από τα μέτρα του Citizens Energy Package που μπορεί να έχει άμεσα αποτελέσματα είναι η μείωση των φόρων και των τελών που επιβαρύνουν τους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και η πλήρης απαλοιφή εκείνων που δεν σχετίζονται με το αγαθό της ενέργειας, όπως, για παράδειγμα, το τέλος υπέρ ΕΡΤ και οι δημοτικοί φόροι.

Παράλληλα, προβλέπονται παρεμβάσεις για τη μείωση των χρεώσεων του δικτύου διανομής μέσω ευέλικτων σχημάτων τιμολόγησης, την ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών και λύσεων αυτοκατανάλωσης για την καλύτερη αξιοποίηση της πράσινης ενέργειας, καθώς και την ενίσχυση της κινητικότητας των καταναλωτών μεταξύ παρόχων, ώστε να επιλέγουν οικονομικότερα τιμολόγια, μέτρα όμως που χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να παράγουν απτά αποτελέσματα.

Κοινός παρονομαστής των εννέα μέτρων του Citizens Energy Package είναι η μείωση του ύψους των λογαριασμών ηλεκτρικής ενέργειας για τους τελικούς καταναλωτές, μέσω παρεμβάσεων που εστιάζουν κυρίως στη λειτουργία των λιανικών αγορών ενέργειας σε εθνικό επίπεδο, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο των θεσμικών επιλογών κάθε κράτους-μέλους.

Εκκρεμότητες του πλαισίου και ανάγκη μόνιμων παρεμβάσεων

Υπό αυτό το πρίσμα, το Citizens Energy Package συνδέεται άμεσα με τα ζητήματα που αναδεικνύει ο Ελληνικός Σύνδεσμος Προμηθευτών Ενέργειας (ΕΣΠΕΝ), ο οποίος εκπροσωπεί τους κορυφαίους ανεξάρτητους παρόχους ενέργειας της ελληνικής αγοράς και λειτουργεί ως θεσμικός συνομιλητής της Πολιτείας, των ρυθμιστικών αρχών και των ευρωπαϊκών θεσμών, με στόχο τη διαμόρφωση μιας ενεργειακής αγοράς ανταγωνιστικής, δίκαιης, βιώσιμης και καινοτόμου, με επίκεντρο τον καταναλωτή.

Η αγορά προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας στη χώρα μας χαρακτηρίζεται από έντονο ανταγωνισμό, ο οποίος προσφέρει στους καταναλωτές ελκυστικούς όρους και ευρύ φάσμα προϊόντων με διαφορετικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με τις ανάγκες τους. Ωστόσο, ο ΕΣΠΕΝ αναδεικνύει ότι η λειτουργία της αγοράς συνεχίζει να επηρεάζεται από ζητήματα και εκκρεμότητες του παρελθόντος που αυξάνουν το τελικό κόστος για τον μέσο καταναλωτή και μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά μόνο μέσω παρεμβάσεων της Πολιτείας.

Δεδομένου του εκπεφρασμένου στόχου της Ελληνικής Πολιτείας να λάβει μέτρα για τη μείωση του ενεργειακού κόστους για τους τελικούς καταναλωτές, ιδίως υπό το βάρος των πρόσφατων γεωπολιτικών εξελίξεων, είναι αναγκαίο να αντιμετωπιστούν οι εκκρεμότητες αυτές, αλλά και να αξιοποιηθούν τα εργαλεία που προδιαγράφονται στο Citizens Energy Package, καθώς και λοιπές διατάξεις του ευρωπαϊκού πλαισίου για τον σκοπό αυτό, όπως εκείνες που περιλαμβάνονται στην Οδηγία 2024/1711.

Δύο από τα σημαντικότερα ζητήματα που συνεχίζουν να επηρεάζουν τη λειτουργία της αγοράς, αυξάνοντας το τελικό κόστος για τον μέσο καταναλωτή, είναι το πλαίσιο αλλαγής προμηθευτή, όπως προδιαγράφεται στον Κώδικα Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας, και οι απώλειες του δικτύου διανομής.

Αναμόρφωση του Κώδικα Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας

Ο ισχύων Κώδικας Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΚΠΗΕ), που θεσπίστηκε το 2013, δεν έχει έκτοτε επικαιροποιηθεί ουσιωδώς, παρά τις εξελίξεις που έχουν μεσολαβήσει. Αποτέλεσμα είναι η ελλιπής ρύθμιση κρίσιμων πτυχών της αγοράς, όπως το πλαίσιο αλλαγής προμηθευτή και η διαχείριση των σχετικών ληξιπρόθεσμων οφειλών καταναλωτών. Η κατάσταση αυτή επιβαρύνει αρχικά τους προμηθευτές ενέργειας με πρόσθετο κόστος εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ ετησίως, περιορίζει τη δυνατότητα διαμόρφωσης ανταγωνιστικών τιμών και τελικά μεταφράζεται σε οικονομικό βάρος — άμεσα ή έμμεσα — για τους συνεπείς καταναλωτές.

Πέραν της οικονομικής του διάστασης, το ζήτημα έχει και σαφή κοινωνική προέκταση, καθώς διαμορφώνει αίσθημα άνισης μεταχείρισης μεταξύ των καταναλωτών, υπονομεύει την εμπιστοσύνη στη λειτουργία της αγοράς και των θεσμών και θίγει, εν τέλει, το δημόσιο συμφέρον και την ίδια την προστασία του καταναλωτή.

Απώλειες δικτύου διανομής και κίνητρα περιορισμού τους

Το επίπεδο των απωλειών δικτύου στην Ελλάδα έχει αυξηθεί ραγδαία κατά την τελευταία δεκαετία και πλέον είναι το υψηλότερο μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σχεδόν διπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου (5,5%), σύμφωνα με σχετική μελέτη του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (CEER).[2] Το γεγονός αυτό επιβαρύνει τους καταναλωτές με επιπλέον κόστος που προσεγγίζει τα 350 εκατ. ευρώ ετησίως και περιορίζει τα περιθώρια ανάπτυξης του ανταγωνισμού στη λιανική αγορά ενέργειας.

Η επιδείνωση των απωλειών του δικτύου διανομής οφείλεται σε σημαντικές αλλαγές των τελευταίων ετών στην ανάπτυξη και τη λειτουργία του, ιδίως στη μαζική είσοδο πηγών παραγωγής σε επίπεδο δικτύου που μεταβάλλουν την τοπολογία του, αλλά και στην αύξηση των ρευματοκλοπών. Ωστόσο, η διερεύνηση των τεχνικών και εμπορικών αιτίων αύξησης των απωλειών δεν έχει μέχρι σήμερα υπάρξει επαρκώς αναλυτική ώστε να υποδείξει τις ενδεδειγμένες λύσεις, κάτι που οφείλεται εν μέρει και στο γεγονός ότι, σε αντίθεση με ό,τι ισχύει στη συντριπτική πλειονότητα των χωρών της Ε.Ε., το ρυθμιστικό πλαίσιο μετακυλίει το κόστος των απωλειών απευθείας στον τελικό καταναλωτή, χωρίς να παρέχει τα κατάλληλα κίνητρα στον Διαχειριστή, είτε υπό τη μορφή κυρώσεων είτε ανταμοιβών, για τη μείωσή τους.

Μείωση του ενεργειακού κόστους ως θεσμική προτεραιότητα

Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή επιτείνουν την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών από την Πολιτεία για τη μείωση του ενεργειακού κόστους, αξιοποιώντας τόσο τα εργαλεία του Citizens Energy Package όσο και τη βέλτιστη ευρωπαϊκή πρακτική. Παράλληλα, ενόψει των νέων γεωπολιτικών προκλήσεων, η αντιμετώπιση εκκρεμοτήτων του παρελθόντος στη λιανική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος των καταναλωτών καθίσταται πλέον πιο επιτακτική από ποτέ. Η συγκυρία αναδεικνύει ότι η μείωση του ενεργειακού κόστους δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε προσωρινές και έκτακτες παρεμβάσεις σε περιόδους κρίσης, αλλά προϋποθέτει σταθερές και διαρθρωτικές λύσεις που ενισχύουν τη λειτουργία της αγοράς και στηρίζουν ουσιαστικά τους καταναλωτές σε βάθος χρόνου.