Στο σύγχρονο περιβάλλον του «war for talent», οι επιχειρήσεις ανταγωνίζονται όχι μόνο σε επίπεδο αποδοχών, αλλά και ως προς τα μακροπρόθεσμα κίνητρα που προσφέρουν στα στελέχη. Τα προγράμματα διάθεσης μετοχών έχουν εξελιχθεί σε στρατηγικό εργαλείο καθώς αντιμετωπίζουν ζητήματα κόστους και ρευστότητας, ενισχύουν τη δέσμευση, και βοηθούν στην προσέλκυση εξειδικευμένων επαγγελματιών, ακόμη και από το εξωτερικό.
Στην ουσία, το στέλεχος αποκτά προοπτική συμμετοχής στην αξία που το ίδιο συμβάλλει να δημιουργηθεί. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από το σωστό σχεδιασμό, τη συμμόρφωση με το νομικό και φορολογικό πλαίσιο και την ενσωμάτωση στην εταιρική κουλτούρα.
Stock Options & Stock Award: οι δύο βασικοί μηχανισμοί για ΑΕ
Για τις ανώνυμες εταιρείες (AE), ο Ν. 4548/2018 προβλέπει δύο βασικούς μηχανισμούς:
1.Το πρόγραμμα διάθεσης μετοχών με δικαίωμα προαίρεσης (Stock Option Plan) δίνει δικαίωμα στο προσωπικό και τα διοικητικά στελέχη (και όχι μόνο) να αποκτήσουν, σε προκαθορισμένη τιμή (συνήθως προνομιακή) και μελλοντικά (διαφορετικά) χρονικά σημεία, συγκεκριμένο αριθμό μετοχών, χωρίς όμως να αποκτούν μετοχικά δικαιώματα πριν από την εκ μέρους τους άσκηση του δικαιώματος και την καταβολή τιμήματος.
2. Στη δωρεάν διάθεση μετοχών (Stock Award) οι μετοχές χορηγούνται εφάπαξ, χωρίς αντάλλαγμα, συνήθως με την πλήρωση τεθέντων κριτηρίων. Το στέλεχος αποκτάει άμεσα μετοχικά δικαιώματα, εκτός αν άλλως προβλεφθεί (πχ. προνομιακές μετοχές άνευ ψήφου).
Ως προς τη διαδικασία υιοθέτησης και άσκησης των ως άνω μηχανισμών διάθεσης μετοχών αυτή χαρακτηρίζεται από ευελιξία, ενώ η διακριτική ευχέρεια ως προς τους όρους και τις προϋποθέσεις που θα διέπουν την εκάστοτε διάθεση, και τα διευρυμένα κριτήρια επιλεξιμότητας (eligibility criteria) που περιλαμβάνουν τα μέλη του ΔΣ και τους εργαζόμενους τόσο των μητρικών όσο και των θυγατρικών εταιρειών, καθώς και τους παρόχους υπηρεσιών σε σταθερή βάση, βρίσκουν μεγάλο αντίκρισμα εφαρμογής τόσο σε ομίλους εταιρειών όσο και σε νεοφυείς επιχειρήσεις.
Η φορολογική αντιμετώπιση ως σημαντικό πλεονέκτημα, όχι ως οδηγός
Από 1.1.2020, υπό προϋποθέσεις, η ωφέλεια από προγράμματα μετοχών σε ΑΕ μπορεί να αντιμετωπιστεί ως εισόδημα από υπεραξία, και όχι ως μισθός, γεγονός που οδηγεί συνήθως σε πιο ευνοϊκή φορολογική αντιμετώπιση.
Τα τρία κρίσιμα χρονικά σημεία των stock options είναι: 1) η χορήγηση του δικαιώματος ως αφετηρία για την ελάχιστη περίοδο διακράτησης 2 ετών (ή 3 ετών, για τις start-ups), που αποτελεί προϋπόθεση, ώστε η ωφέλεια από τη χορήγηση των stock options να φορολογηθεί ως εισόδημα από υπεραξία, 2) η άσκηση του δικαιώματος, ως χρόνος προσδιορισμού της αγοραίας αξίας και 3) η μεταβίβαση των μετοχών ως χρόνος απόκτησης του εισοδήματος από τη χορήγηση των stock options και φορολόγησης ωφέλειας ως εισοδήματος από υπεραξία.
Στα stock awards, η μεταχείριση ως υπεραξία δεν συνδέεται με αντίστοιχη ελάχιστη διακράτηση, αλλά ο χρόνος προσδιορισμού της ωφέλειας συνδέεται με το χρόνο χορήγησης/μεταβίβασης, κατά περίπτωση.
Σε επίπεδο κοινωνικοασφαλιστικών εισφορών, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς καταρχήν οι παροχές σε είδος επιβαρύνονται με εισφορές κατά τον χρόνο απόκτησης.
Τι ισχύει για τις ΙΚΕ
Για τις Ιδιωτικές Κεφαλαιουχικές Εταιρείες (ΙΚΕ), που αποτελούν συνάμα και το πιο συχνό εταιρικό όχημα για την έναρξη επιχειρηματικής δραστηριότητας, δεν υπάρχει αντίστοιχη θεσμοθετημένη διαδικασία προγραμμάτων διάθεσης. Στην πράξη εφαρμόζονται λύσεις μέσω ενοχικών συμφωνιών ή εξειδικευμένων καταστατικών προβλέψεων, ενώ από την απόκτησή των εταιρικών μεριδίων οι δικαιούχοι καθίστανται εταίροι στην εταιρεία φέροντας όλα τα σχετικά συμμετοχικά δικαιώματα (συμμετοχή στα κέρδη, δικαίωμα ψήφου κλπ). Σημειώνεται δε, ότι ο Ν. 4072/2012 (για τις ΙΚΕ) δεν προβλέπει την δυνατότητα έκδοσης εταιρικών μεριδίων χωρίς δικαίωμα ψήφου, ενώ η φορολογική μεταχείριση δεν είναι αντίστοιχα ευνοϊκή όπως στις ΑΕ. Και αυτός είναι ένας από τους λόγους που αρκετές start-ups επιλέγουν την μετατροπή τους σε ΑΕ.
Αρχιτεκτονική κινήτρων: Αποφάσεις – κλειδί πριν την υλοποίηση.
Ένα επιτυχημένο πρόγραμμα διάθεσης μετοχών στηρίζεται πρωτίστως στην αρχιτεκτονική κινήτρων. Η διοίκηση καλείται να σταθμίσει τους εξής παράγοντες:
- Στάδιο ανάπτυξης εταιρείας & στόχος: προσέλκυση, διακράτηση ή επιβράβευση απόδοσης εργαζομένων/στελεχών;
- Ρευστότητα στελεχών: μπορούν να πληρώσουν την τιμή άσκησης ενός stock option ή κρίνεται καταλληλότερη η δωρεάν χορήγηση;
- Χρόνος ωρίμανσης/άσκησης: περίοδος αναμονής (cliff period), περίοδος σταδιακής ωρίμανσης (vesting period), περίοδος άσκησης (exercise period) ή/και σύνδεση με exit event;
- Εταιρική διακυβέρνηση: τι δικαιώματα παρέχονται στους δικαιούχους μέσω της διάθεσης, τι περιορισμοί πρέπει να τεθούν προς εξασφάλιση της εταιρικής διακυβέρνησης και της εύρυθμης λειτουργίας της εταιρείας;
- Συνέπειες λύσης εργασιακής σχέσης τι συμβαίνει σε περίπτωση αποχώρησης, απόλυσης, συνταξιοδότησης, παράνομης συμπεριφοράς κ.λπ.;
- Διαφάνεια: χωρίς σαφή ενημέρωση και διαφάνεια ως προς τα δικαιώματα και υποχρεώσεις κάθε εμπλεκόμενου μέρους, το πρόγραμμα χάνει το «κίνητρο» του.
Όροι που καθορίζουν το τελικό αποτέλεσμα
Τα προγράμματα διάθεσης μετοχών αποτελούν ισχυρό εργαλείο ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας εφόσον σχεδιαστούν με ρεαλιστικούς επιχειρηματικούς όρους, σαφή φορολογική πλαισίωση και τις απαραίτητες δικλείδες εταιρικής διακυβέρνησης.
Η διαφορά κρίνεται στην τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης μεταξύ των επιλέξιμων εργαζομένων/στελεχών, την υιοθέτηση ρεαλιστικών στόχων απόδοσης αλλά και την ενσωμάτωση αποτελεσματικών μηχανισμών εταιρικής διακυβέρνησης (πχ. περιορισμοί μεταβίβασης, lock-up, drag/tag along και προνομιούχες μετοχές). Κρίσιμο δε, να διευκρινίζεται ότι πρόκειται για μία οικειοθελή παροχή της εταιρείας, και να θεσπίζονται κατάλληλοι όροι good/bad leaver και malus/claw-back για την ομαλή ρύθμιση τυχόν μελλοντικών αποχωρήσεων των δικαιούχων. Τέλος, η σωστή ενημέρωση εκ μέρους της εταιρείας και η θέσπιση διαφανούς και σαφούς διαδικασία χορήγησης, άσκησης δικαιώματος ή/και απόκτησης μετοχών (κατά περίπτωση) ενισχύει την αμοιβαία ασφάλεια και καλλιεργεί διάθεση δέσμευσης μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών.
Η Δανάη Φαλκονάκη και η Ελίνα Μπελούλη είναι εταίροι στη δικηγορική εταιρεία Ζέπος & Γιαννόπουλος
