Από τα μέσα του 2021, το ζήτημα του πληθωρισμού και της ακρίβειας επανέρχεται διαρκώς στη δημόσια συζήτηση. Σήμερα, υπό την απειλή ενός νέου πληθωριστικού σοκ, το κρίσιμο ερώτημα αφορά τα εργαλεία και τις δυνατότητες αντιμετώπισης των αρνητικών επιπτώσεων. Ας ανακεφαλαιώσουμε τι γνωρίζουμε έως τώρα.
Γνωρίζουμε ότι ο πληθωρισμός, ειδικά όταν είναι εισαγόμενος και σχετιζόμενος με την ενέργεια και τις μεταφορές, μεταβολίζεται γρήγορα σε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες. Ξεκινά από το πετρέλαιο, μεταπηδά στις αλυσίδες παραγωγής/διανομής και καταλήγει στα ράφια των σούπερ μάρκετ, στα εισιτήρια των πλοίων αλλά και των σινεμά, δηλαδή σχεδόν παντού.
Γνωρίζουμε ότι ένα πληθωριστικό σοκ έχει πεπερασμένη διάρκεια (κάποιους μήνες), αλλά οι επιπτώσεις του είναι μακράς διαρκείας. Οι τιμές που «ανέβηκαν» δεν «κατεβαίνουν». Το τέλος του σοκ δεν σημαίνει μείωση τιμών, αλλά φυσιολογικό ρυθμό αύξησης.
Γνωρίζουμε ότι τα πληθωριστικά σοκ πλήττουν κυρίως τα φτωχότερα νοικοκυριά, διότι δαπανούν πολλαπλάσιο μέρος του εισοδήματός τους για στέγαση και σίτιση. Και επειδή τα σοκ είναι παροδικά αλλά οι επιπτώσεις μακροχρόνιες, γνωρίζουμε ότι η επιδείνωση της θέσης των φτωχότερων έναντι των πλουσιότερων νοικοκυριών διατηρείται. Δηλαδή, ο υψηλός πληθωρισμός αυξάνει την οικονομική ανισότητα.
Γνωρίζουμε ότι τα πληθωριστικά σοκ πλήττουν δυσανάλογα τις ατομικές και τις μικρές επιχειρήσεις. Καθώς έχουν μικρότερη δυνατότητα να μετακυλίσουν τις αυξήσεις σε τρίτους, αναγκάζονται να εσωτερικεύσουν τμήμα του πρόσθετου κόστους. Αυτό οδηγεί σε περισσότερα «λουκέτα» και σε επιδείνωση της θέσης πολλών αυτοαπασχολούμενων.
Γνωρίζουμε ότι το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους αντιμετωπίζει την κερδοσκοπία (δηλαδή την αδικαιολόγητη αύξηση των τιμών), όχι όμως και τον πληθωρισμό (δηλαδή την αύξηση των τιμών).
Επίσης, γνωρίζουμε πως ο μεγάλος κερδισμένος είναι τα φορολογικά έσοδα, που αυξάνονται από τη μη τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας εισοδημάτων και από τα αυξημένα έσοδα του ΦΠΑ. Αυτό, βέβαια, σημαίνει ότι το κράτος έχει μεγαλύτερες δυνατότητες να ασκήσει πολιτική.
Μείωση των τιμών στα οικονομικά σημαίνει κρίση, ύφεση. Αρα, το πρόβλημα της ακρίβειας λύνεται μόνο με αύξηση των μισθών.
Εμείς, όμως, οι ερευνητές γνωρίζουμε και κάτι ακόμα. Στο πλαίσιο του πρόσφατου πληθωριστικού σοκ (2022-2023), τα 21 από τα 27 κράτη-μέλη της Ε.Ε. προχώρησαν σε προσωρινές μειώσεις του ΦΠΑ. Οι μειώσεις διήρκεσαν από έξι έως τριάντα μήνες και αφορούσαν κυρίως τρόφιμα, ενέργεια και μεταφορές. Η Ελλάδα δεν προχώρησε σε πρόσθετες μειώσεις, αλλά διατήρησε κάποιες που είχαν επιβληθεί παλαιότερα στο πλαίσιο της προσπάθειας ανάκαμψης από την κρίση της COVID.
Την τελευταία τριετία, για την Ευρώπη, έχουν δημοσιευτεί πάνω από δέκα μελέτες που εξετάζουν εάν το όφελος από τις μειώσεις των συντελεστών πέρασε στις τιμές. Τρεις μελέτες για την Ισπανία και τη Γερμανία, δύο για την Πορτογαλία και μία για τη Σλοβακία και την Πολωνία (για την Ελλάδα δεν υπάρχει σχετική μελέτη). Ολες διαπιστώνουν πλήρη, 100%, μετακύλιση του οφέλους στις τιμές. Μόνο ορισμένα οικονομετρικά υποδείγματα (συστήματα πρόβλεψης) προβλέπουν μερική μετακύλιση της τάξης του 50% ή και λιγότερο. Καμία όμως από τις δέκα εμπειρικές μελέτες δεν επιβεβαιώνει τις προβλέψεις, αντιθέτως τις διαψεύδουν. Συνεπώς, μια αμερόληπτη απάντηση στο ερώτημα: «Η προσωρινή μείωση του ΦΠΑ επηρεάζει προς τα κάτω τις τιμές;» θα ήταν: «Τίποτα δεν είναι βέβαιο, αλλά με βάση τα όσα γνωρίζουμε τις επηρεάζει άμεσα και σημαντικά».
Ο πληθωρισμός και η ακρίβεια δικαιολογημένα απασχολούν τον δημόσιο διάλογο. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι δύο συζητήσεις: η μία αφορά τον πληθωρισμό, η άλλη την ακρίβεια.
Η συζήτηση για τον πληθωρισμό είναι συγκυριακή. Το σοκ θα είναι παροδικό, συνεπώς απαιτούνται παροδικά μέτρα. Οι αυξημένοι έλεγχοι και η προσωρινή μείωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης και του ΦΠΑ είναι τα εκ των ων ουκ άνευ. Εκτός και αν το Δημόσιο προσχωρήσει στη λογική της αρπαχτής.
Γιατί όμως η συζήτηση για τον πληθωρισμό απασχολεί τόσο πολύ; Η απάντηση είναι: λόγω της ακρίβειας. Ομως, υποχώρηση του πληθωρισμού δεν σημαίνει και υποχώρηση της ακρίβειας. Ο πληθωρισμός αφορά τις τιμές. Η ακρίβεια αφορά τη σχέση των τιμών με το εισόδημά μας. Δεν θα βρείτε ούτε έναν οικονομολόγο να υποστηρίξει ότι σε περιόδους ανάπτυξης το γενικό επίπεδο των τιμών πέφτει. Μείωση των τιμών στα οικονομικά σημαίνει κρίση, ύφεση. Αρα, πώς λύνεται το πρόβλημα της ακρίβειας; Μόνο με αύξηση των μισθών.
*Ο κ. Γιώργος Ιωαννίδης είναι ερευνητής, Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ).
