Δεν πρόλαβε καλά καλά να στεγνώσει το μελάνι των υπογραφών κάτω από τις συμβάσεις εκχώρησης των δύο θαλάσσιων περιοχών νότια της Κρήτης, για έρευνες υδρογονανθράκων, στην αμερικανική εταιρεία Chevron και ενώ κάποιοι παρήγγειλαν κελεμπίες για τα «μεγάλα κοιτάσματα», κάποιοι άλλοι, που θα ήθελαν να μειώσουν τη σημασία του γεγονότος, ανακάλυψαν στις νέες συμβάσεις ύποπτες παραγράφους «…που δείχνουν μελλοντική δυνητική εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας μας…». Τι συμβαίνει άραγε στην πραγματικότητα;
Εχοντας πάνω από 50 χρόνια ενασχόλησης στον τομέα υδρογονανθράκων, θα ήθελα να συμβάλω μέσα από το δικό μου πρίσμα παρατηρήσεων στην κατανόηση της πραγματικότητας, αφαιρώντας τις πολιτικές σκοπιμότητες, που τείνουν να διαστρεβλώνουν τα γεγονότα, να δούμε τι ακριβώς συμβαίνει και να διακρίνομε ποιο είναι το «δένδρο» και ποιο το «δάσος» που διασφαλίζει τα συμφέροντα της Ελλάδας.
Σημειώνω από την αρχή ότι στις περιοχές νοτίως της Κρήτης δεν εμπλέκεται άμεσα η Τουρκία, αλλά η Λιβύη (υποκινούμενη από την Τουρκία), η οποία διαθέτει αντικριστές ακτές με την Κρήτη. Μέσω όμως του τουρκολιβυκού μνημονίου του Νοεμβρίου του 2019, η μεν Λιβύη διεκδικεί πάνω από το 85% της υφαλοκρηπίδας της Κρήτης (και των δύο περιοχών που παραχωρήθηκαν στη Chevron με τις συμβάσεις που αναφέραμε πιο πάνω), ενώ η Τουρκία διεκδικεί την Ανατολική Μεσόγειο και το μισό Αιγαίο με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Και οι δύο χώρες ισχυρίζονται ότι οι νησιωτικοί χώροι δεν διαθέτουν υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ και ότι ο διαμοιρασμός με την Ελλάδα θα πρέπει να γίνεται στη μέση απόσταση μεταξύ των αντικριστών ηπειρωτικών ακτών. Αυτό έρχεται σε άμεση αντίθεση με τη Διεθνή Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982), όπου στο άρθρο 121 αποδίδονται ίσα δικαιώματα με τις ηπειρωτικές ακτές και στους κατοικημένους νησιωτικούς χώρους.
Μετά την αναγκαία εισαγωγή, έρχομαι στο θέμα μας. Οσον αφορά το ενεργειακό κομμάτι για την ανακάλυψη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, μετά λόγου γνώσεως, θα έλεγα ότι είναι πολύ νωρίς για πανηγυρισμούς και… κελεμπίες. Υπάρχουν αρκετές ενδείξεις για πιθανή ύπαρξη υδρογονανθράκων, αλλά όχι αποδείξεις. Πριν γίνουν οι απαραίτητες έρευνες, με εκτεταμένα σεισμογραφικά προγράμματα, ακολουθούμενα από ερευνητικές γεωτρήσεις, δεν μπορούμε να μιλάμε για… κοιτάσματα υδρογονανθράκων. Οι περιοχές αυτές είναι ακόμη «ανώριμες» από ερευνητικής άποψης. Δεν υπάρχουν επαρκείς και ασφαλείς γνώσεις για τα πιθανά πετρελαϊκά συστήματα, γεγονός το οποίο αυξάνει τους ερευνητικούς κινδύνους και μειώνει τις πιθανότητες επιτυχίας. Οι θάλασσες έχουν πολύ βαθιά νερά, είναι πολύπλοκες γεωλογικά και θα χρειασθεί χρόνος και πολλά κεφάλαια για να φτάσουμε στο τελικό αποτέλεσμα. Οτιδήποτε άλλο είναι σπέκουλα. Για να φτάσουμε στις γεωτρήσεις, μειώνοντας τους χρόνους, θα πρέπει επίσης να ξεπερασθούν πολλά εμπόδια, κυρίως γραφειοκρατικά, με έμφαση την περιβαλλοντική αδειοδότηση και τις πιθανές δικαστικές προσφυγές. Από τη φύση της περιοχής και των ερευνών, και την απουσία υποδομών, η πρώτη φάση, με την πρώτη γεώτρηση, θα κοστίσει πάνω από 100.000.000 ευρώ και θα καταβληθεί εξ ολοκλήρου από τις εταιρείες. Οι στόχοι που θα επιλεγούν θα πρέπει να είναι αρκετά μεγάλοι, ώστε να ικανοποιούν τα κριτήρια βιωσιμότητας της ανακάλυψης, δεδομένου ότι τα κόστη εκμετάλλευσης θα είναι πολλαπλάσια του κόστους των αρχικών ερευνών, τα οποία θα επωμισθούν και πάλι οι εταιρείες. Πριν από μία πενταετία δεν πρέπει να περιμένουμε την πρώτη γεώτρηση και πριν από μία δεκαετία από τώρα την εκμετάλλευση, εάν φυσικά υπάρξει ανακάλυψη.
Υπάρχουν αρκετές ενδείξεις για πιθανή ύπαρξη υδρογονανθράκων, αλλά όχι αποδείξεις. Πριν γίνουν οι απαραίτητες έρευνες και ερευνητικές γεωτρήσεις, δεν μπορούμε να μιλάμε για… κοιτάσματα υδρογονανθράκων.
Οσον αφορά τη γεωπολιτική διάσταση, θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί και να δούμε που είναι το «δένδρο» και που το «δάσος» για τα συμφέροντα της χώρας μας και δη τα κυριαρχικά. Ηδη από το καλοκαίρι του 2024 η αμερικανική εταιρεία Chevron εκδήλωσε την πρόθεση της στη ελληνική εταιρεία διαχείρισης υδρογονανθράκων (ΕΔΕΥΕΠ) να αναλάβει έρευνες για ανακάλυψη υδρογονανθράκων σε περιοχές νοτίως της Κρήτης. Λόγω του «ενεργειακού κλίματος» της εποχής με την πράσινη ατζέντα δεν υπήρξε συνέχεια. Μετά την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ, η Chevron επανήλθε τον Μάρτιο του 2025 και εκδήλωσε επίσημα το αίτημά της να αναλάβει έρευνες υδρογονανθράκων σε περιοχές νοτίως της Πελοποννήσου και νοτίως της Κρήτης, σε περιοχές που κάλυπτε ο διεθνής διαγωνισμός του 2014 και έφταναν μέχρι τη μέση γραμμή της υφαλοκρηπίδας Λιβύης και Κρήτης (νόμος 4001/2011)! Αυτή τη φορά το αίτημα έγινε δεκτό σε κλίμα ευφορίας, γιατί μια μεγάλη αμερικανική εταιρεία αναγνώριζε εμπράκτως τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας μέχρι και τη γραμμή της ίσης απόστασης των ακτών της Λιβύης και της νήσου Κρήτης. Οπως προβλέπεται στον νόμο περί υδρογονανθράκων, ξεκίνησαν αμέσως οι διαδικασίες διεθνούς διαγωνισμού. Η δημοσίευση στην εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ενωσης έγινε στις 12.6.2025 με λήξη τη 10η.9.2025. Από τον Μάρτιο του 2025 μέχρι και τον Σεπτέμβριο του 2025, η Λιβύη και η Τουρκία επιδόθηκαν σε σειρά ενεργειών για τη ματαίωση ή την ακύρωση ή την αποτυχία του συγκεκριμένου ελληνικού διαγωνισμού, γνωρίζοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι διεκδικήσεις τους εις βάρος της Ελλάδας θα ετίθεντο σε άμεσο κίνδυνο.
Υπενθυμίζω τις ρηματικές διακοινώσεις της Λιβύης στον ΟΗΕ στις 17 Μαΐου 2025 και 17 Ιουλίου 2025, με χάρτες και συντεταγμένες, που υπερκαλύπτουν κατά 85% περίπου τις δύο περιοχές του διαγωνισμού νοτίως της Κρήτης, τις δηλώσεις Φιντάν, τις συμφωνίες της τουρκικής εταιρείας πετρελαίου TPAO με την αντίστοιχη λιβυκή, τις δελεαστικές υποσχέσεις προς τη Chevron κ.λπ. κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά, η Chevron επέμεινε στη συμμετοχή της στον ελληνικό διαγωνισμό, τον κέρδισε και υπέγραψε τις συμβάσεις. Ετσι το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι λιβυκές διεκδικήσεις υπέστησαν σοβαρότατα πλήγματα.
Γνωρίζοντας την πρακτική των εταιρειών υδρογονανθράκων, να αποφεύγουν τις δραστηριότητες σε αμφισβητούμενες και διεκδικούμενες από τρίτους περιοχές, είναι προφανές ότι οι διακοινώσεις της Λιβύης με χάρτες και συντεταγμένες απευθύνονται κυρίως στη Chevron (και σε άλλες εταιρείες) με σκοπό να κλονίσουν το ενδιαφέρον της για να το αποσύρει, έτσι ώστε να αποτύχει ο ελληνικός διαγωνισμός και να παραμείνουν οι διεκδικήσεις εις βάρος της Ελλάδας. Παρ’ όλα αυτά η Chevron δεν απέσυρε το ενδιαφέρον της και κέρδισε τον διαγωνισμό, διαμορφώνοντας τον νέο χάρτη παραχωρήσεων της Ελλάδας (χάρτης 2).
Με την επικράτηση της Chevron στον ελληνικό διαγωνισμό παραχώρησης οικοπέδων, το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι λιβυκές διεκδικήσεις υπέστησαν σοβαρότατα πλήγματα.
Η σύγκριση των χαρτών της Λιβύης και του νέου χάρτη παραχωρήσεων της Ελλάδας δείχνει ποιο είναι το «δάσος» για τα κυριαρχικά δικαιώματα και συμφέροντα της Ελλάδας. Φαντασθείτε να αποχωρούσε η Chevron και να μη διαμορφωνόταν ο νέος χάρτης.
Από τον Μάρτιο του 2025, μετά 17 χρόνια, η Λιβύη προκήρυξε διαγωνισμό παραχωρήσεων για έρευνες υδρογονανθράκων για 11 χερσαίες και 11 θαλάσσιες περιοχές, μερικές από τις οποίες νοτίως της Κρήτης. Η Λιβύη φρόντισε επιμελώς να μην ξεπεράσει τη γραμμή της μέσης απόστασης μεταξύ των ακτογραμμών της και των νότιων ακτών της Κρήτης, σεβόμενη τις αρχές του Δικαίου της Θάλασσας! Και αυτό γιατί ήθελε πραγματικά να προσελκύσει τις διεθνείς εταιρείες πετρελαίου, τις οποίες είχε ανάγκη για συμμετοχή και ευόδωση των προσδοκιών της για επιτυχία του διαγωνισμού της. Από τις περίπου 80 εταιρείες που εκδήλωσαν ενδιαφέρον (!) προεπελέγησαν οι 37, μεταξύ των οποίων και η Chevron. Ο διαγωνισμός παρατάθηκε από τον Νοέμβριο του 2025 στον Μάρτιο του 2026. Από τις 22 συνολικά περιοχές εκχωρήθηκαν μόνον οι πέντε. Μία χερσαία περιοχή δόθηκε στη Chevron (S4). Καμία θαλάσσια περιοχή νότια από τη μέση γραμμή με την Κρήτη δεν προσείλκυσε το ενδιαφέρον εταιρειών. Στον διαγωνισμό συμμετείχε και η τουρκική εταιρεία TPAO, η οποία κέρδισε θαλάσσια περιοχή (Block 07) σε συνεργασία με την ισπανική Repsol και τη MOL. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ο διαγωνισμός της Λιβύης είχε επιτυχία για μια χώρα με βεβαιωμένα αποθέματα 48 δισ. βαρελιών πετρελαίου και 2 τρισ. κυβικών μέτρων αερίου. Οι εταιρείες επισήμως είχαν εκφράσει επιφυλάξεις για τους οικονομικούς όρους των συμβάσεων, ιδίως για το φυσικό αέριο, και έντονους προβληματισμούς για τις συνθήκες ασφαλείας και σταθερότητας.
Αφησα για το τέλος τον σχολιασμό για «ύποπτες παραγράφους στις νέες συμβάσεις που δείχνουν μελλοντική δυνητική εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας μας». Κατ’ αρχάς υπενθυμίζω ότι δεν υπάρχει συμφωνία οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης (τις τεράστιες διαφορές φιλοσοφίας και αντιλήψεων τις περιγράψαμε προηγουμένως). Αξιοσημείωτο είναι ότι αμέσως μετά την επίσημη συμμετοχή της Chevron στον ελληνικό διαγωνισμό, Ελλάδα και Λιβύη επανεκκίνησαν τις διαπραγματεύσεις οριοθέτησης!!! Οπότε από τις διαπραγματεύσεις ενδέχεται να υπάρξει κάποια τροποποίηση των νότιων και πλευρικών συνόρων των παραχωρήσεων στη Chevron. Το Δημόσιο, με τη νέα προσθήκη στο άρθρο 30.3 των συμβάσεων, προέβλεπε ότι «οι γεωγραφικές συντεταγμένες των νότιων και πλευρικών ορίων της Συμβατικής Περιοχής μπορούν να αναθεωρηθούν από τον Εκμισθωτή, σε περίπτωση σύναψης συμφωνίας μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας και ενός ή περισσοτέρων γειτονικών κυρίαρχων κρατών, η οποία οριοθετεί την υφαλοκρηπίδα ή την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) της Ελληνικής Δημοκρατίας στην Συμβατική Περιοχή … το τμήμα της Συμβατικής Περιοχής που, σύμφωνα με τις διατάξεις βρίσκεται πέραν της ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας / ΑΟΖ της Ελληνικής Δημοκρατίας (η Οριοθετημένη Περιοχή) παύει να αποτελεί μέρος της Συμβατικής Περιοχής και όλα τα δικαιώματα του Μισθωτή επί του τμήματος αυτού εκλείπουν χωρίς να δημιουργούνται δικαιώματα ή αξιώσεις του Μισθωτή έναντι του Εκμισθωτή … ». Δηλαδή η επίμαχη προσθήκη προφυλάσσει το Δημόσιο από μελλοντικές αξιώσεις του αναδόχου.
Πόσο πιθανό είναι να γίνει το παραπάνω; Είναι ενδεχόμενο γιατί ήδη υπάρχει σε εξέλιξη διαπραγμάτευση: Αν δούμε προσεκτικά τον χάρτη 5 με το τουρκολυβικό μνημόνιο και την ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ, θα αντιληφθούμε ότι η προέκταση της γραμμής της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας προς τα δυτικά (λαμβάνοντας υπόψη και τη γραμμή της μέσης απόστασης μεταξύ των ακτών Κρήτης – Λιβύης) κατά πάσα πιθανότητα θα διακόψει το ανατολικό όριο της παραχώρησης της Chevron και πιθανώς να απολεσθεί ή τροποποιηθεί ένα μικρό μέρος της νότιας περιοχής της παραχώρησης. Υπενθυμίζεται ότι η γραμμή οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας – Αιγύπτου, με σκοπό την εξουδετέρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, δεν είναι η μέση απόσταση των ακτογραμμών Κρήτης – Καρπάθου – Ρόδου και αντίστοιχα της Αιγύπτου, αλλά χαράζεται σε ποσοστό περίπου 45%-55% υπέρ της Αιγύπτου.
*Ο δρ Κωνσταντίνος Νικολάου είναι γεωλόγος πετρελαίων – ενεργειακός οικονομολόγος.
