Στην προεδρική εκστρατεία των ΗΠΑ το 1992, ο Τζέιμς Κάρβιλ συμπύκνωσε την πολιτική πραγματικότητα σε μία φράση που έμελλε να γίνει αξίωμα: «Είναι η οικονομία, ανόητε». Με αυτόν τον αιχμηρό τρόπο υπενθύμισε ότι η πολιτική επιτυχία κρίνεται τελικά στα θεμελιώδη. Τρεις δεκαετίες αργότερα, η Ευρώπη έρχεται αντιμέτωπη με μια παρόμοια, δυσάρεστη αλήθεια. Το διακύβευμα δεν είναι πλέον μόνο η ανάπτυξη, ο πληθωρισμός ή η ανταγωνιστικότητα, αλλά η ίδια η υποδομή μέσω της οποίας κινείται το χρήμα. Οι πληρωμές, που επί μακρόν αντιμετωπίζονταν ως μια ουδέτερη τεχνική διαδικασία, έχουν εξελιχθεί πλέον σε κρίσιμη στρατηγική αρχιτεκτονική.
Η εξάρτηση της Ευρώπης από συστήματα πληρωμών που ελέγχονται από τις ΗΠΑ, όπως η Visa, η Mastercard και το SWIFT, δεν αποτελεί απλώς ζήτημα ευκολίας ή διάρθρωσης της αγοράς. Είναι ζήτημα κυριαρχίας. Σε έναν κόσμο κυρώσεων, δασμών και γεωπολιτικών εντάσεων, ο έλεγχος των χρηματοοικονομικών δικτύων συνιστά ισχύ. Και η Ευρώπη απέχει πολύ από το να ελέγχει τα δικά της.
Στη Ζώνη του Ευρώ, η Visa και η Mastercard επεξεργάζονται τη συντριπτική πλειονότητα των συναλλαγών με κάρτα, με τους αξιωματούχους της κεντρικής τράπεζας να εκτιμούν το μερίδιό τους σε τουλάχιστον δύο τρίτα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι ρυθμιστικές αρχές τοποθετούν την κυριαρχία τους ακόμη υψηλότερα, στο 95% των πληρωμών με κάρτα. Παράλληλα, στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δείχνουν ότι οι συναλλαγές με κάρτα αποτελούν το 56% του συνόλου των πληρωμών χωρίς μετρητά στη Ζώνη του Ευρώ. Το συμπέρασμα είναι σαφές: ο κύριος δίαυλος των ψηφιακών συναλλαγών των Ευρωπαίων βασίζεται σε υποδομές που υπάγονται σε δικαιοδοσίες εκτός της επικράτειάς τους.
Αυτή η εξάρτηση επεκτείνεται πέρα από τα δίκτυα καρτών. Αμερικανοί πάροχοι υπηρεσιών cloud φιλοξενούν μεγάλο μέρος της χρηματοοικονομικής υποδομής της Ευρώπης, ενώ αμερικανικοί τεχνολογικοί κολοσσοί κατέχουν ηγετική θέση στα ψηφιακά πορτοφόλια και στα ενσωματωμένα χρηματοοικονομικά οικοσυστήματα. Τα νομικά πλαίσια που διέπουν αυτά τα συστήματα δεν είναι ευρωπαϊκά. Ούτε, βεβαίως, οι στρατηγικές προτεραιότητες που τα διαμορφώνουν.
Η σύγκριση με την Κίνα είναι αποκαλυπτική. Εκεί, τα δίκτυα πληρωμών είναι ενσωματωμένα σε ένα ευρύτερο εθνικό πλαίσιο που συνδυάζει τη νομισματική διακυβέρνηση, τα συστήματα ψηφιακής ταυτότητας, τις εγχώριες υποδομές cloud και τον πειραματισμό με το ψηφιακό νόμισμα της κεντρικής τράπεζας. Οι πληρωμές αντιμετωπίζονται ως συστημική υποδομή ευθυγραμμισμένη με μακροπρόθεσμους πολιτικούς στόχους. Ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς με το εν λόγω πολιτικό μοντέλο, η στρατηγική συνοχή είναι αναμφισβήτητη: οι χρηματοοικονομικές υποδομές δεν εκχωρούνται σε τρίτους, αλλά αποτελούν οργανικό μέρος της κρατικής ισχύος.
Αντιθέτως, η Ευρώπη έδωσε προτεραιότητα στην ανοιχτή αγορά και στην αποτελεσματικότητα έναντι του ελέγχου των υποδομών. Η προσέγγιση αυτή εξασφάλισε χαμηλότερο κόστος και ταχεία καινοτομία για δεκαετίες, δημιούργησε όμως και μια δομική έκθεση σε κινδύνους. Το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν πρέπει να αποκλειστούν η Visa και η Mastercard, αλλά αν η Ευρώπη οφείλει να διαθέτει κυρίαρχες εναλλακτικές λύσεις, ικανές να λειτουργήσουν αυτόνομα σε περίπτωση γεωπολιτικής επιδείνωσης.
Τα πρόσφατα γεγονότα κατέστησαν το διακύβευμα σαφέστερο. Ο αποκλεισμός των ρωσικών τραπεζών από το SWIFT το 2022 κατέδειξε πόσο γρήγορα μια χρηματοοικονομική υποδομή μπορεί να μετατραπεί σε μέσο γεωπολιτικής πίεσης. Πιο πρόσφατα, οι εντάσεις γύρω από τη Γροιλανδία, συμπεριλαμβανομένων των απειλών για επιβολή δασμών στη Δανία και σε άλλους Ευρωπαίους συμμάχους, υπογράμμισαν πως η οικονομική ισχύς συνοδεύει τις πολιτικές διαμάχες. Οι συγκεκριμένες αντιπαραθέσεις έχουν μικρότερη σημασία από την υποκείμενη πραγματικότητα: όταν η κρίσιμη υποδομή βρίσκεται εκτός εγχώριου ελέγχου, μετατρέπεται εν δυνάμει σε εργαλείο εξαναγκασμού.
Αξιωματούχοι της ΕΚΤ χρησιμοποιούν πλέον τον όρο «οικονομικός εξαναγκασμός» για να περιγράψουν αυτήν την ευπάθεια. Η υπερβολική εξάρτηση περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές. Ακόμη και μεταξύ συμμάχων, οι αποκλίσεις πολιτικής είναι πιθανές· και όταν αυτές συμβαίνουν, η πλευρά που ελέγχει την υποδομή διαθέτει το δομικό πλεονέκτημα.
Οι κίνδυνοι δεν είναι μόνο γεωπολιτικοί, αλλά αντικατοπτρίζονται και στους ισολογισμούς. Περίπου το 13% της χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών τραπεζών και το 23% των περιουσιακών τους στοιχείων είναι εκφρασμένα σε δολάρια ΗΠΑ. Αυτή η ασυμμετρία εκθέτει τις τράπεζες σε διακυμάνσεις της ρευστότητας του δολαρίου, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Παράλληλα, η συγκέντρωση στην αγορά πληρωμών οδηγεί σε υψηλότερες χρεώσεις για τους εμπόρους και περιορισμένο ανταγωνισμό – κόστος που τελικά μετακυλίεται στον καταναλωτή.
Για πολύ καιρό οι πληρωμές αντιμετωπίζονταν ως τεχνικό ζήτημα. Δεν είναι. Είναι η νομισματική κυριαρχία σε επιχειρησιακή μορφή.
Η διακυβέρνηση των δεδομένων προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο κινδύνου. Η αμερικανική νομοθεσία, όπως το CLOUD Act, επιτρέπει στις αρχές των ΗΠΑ να ζητούν πρόσβαση σε δεδομένα εταιρειών που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους, ακόμη και αν αυτά προέρχονται από την Ευρώπη. Με τους αμερικανικούς παρόχους cloud να κατέχουν το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς, τα χρηματοοικονομικά δεδομένα και η επιχειρησιακή ανθεκτικότητα βρίσκονται όλο και περισσότερο σε οικοσυστήματα υπό ξένο έλεγχο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για το ψηφιακό ευρώ αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Το εγχείρημα της ΕΚΤ συχνά παρουσιάζεται ως μια καινοτομία στη λιανική ή ως απάντηση στον περιορισμό των μετρητών. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα έργο στρατηγικής υποδομής. Ενα σωστά σχεδιασμένο ψηφιακό ευρώ θα ενσωμάτωνε τις πληρωμές λιανικής σε υποδομές ελεγχόμενες από την κεντρική τράπεζα, προσφέροντας μια δημόσια εναλλακτική στις ιδιωτικές πλατφόρμες και μια κυρίαρχη επιλογή που μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ένα τέτοιο σύστημα δεν απαιτεί τον παραγκωνισμό της ιδιωτικής καινοτομίας. Ενα μοντέλο δύο επιπέδων, όπου οι εμπορικές τράπεζες αλληλεπιδρούν με τους χρήστες ενώ ο βασικός μηχανισμός παραμένει υπό τον έλεγχο της κεντρικής τράπεζας, μπορεί να διατηρήσει τη δυναμική της αγοράς ενισχύοντας ταυτόχρονα την ανθεκτικότητα. Το ζητούμενο δεν είναι η αποσύνδεση από τα παγκόσμια δίκτυα, αλλά η διασφάλιση μιας αξιόπιστης αυτονομίας εντός αυτών.
Στρατηγική αυτονομία δεν σημαίνει αυτάρκεια, σημαίνει δυνατότητα επιλογής. Σημαίνει τη διασφάλιση ότι οι βασικές οικονομικές λειτουργίες μπορούν να συνεχιστούν υπό αντίξοες γεωπολιτικές συνθήκες. Σημαίνει την αναγνώριση ότι η χρηματοοικονομική υποδομή δεν είναι ουδέτερη, αλλά άρρηκτα συνδεδεμένη με τις δομές εξουσίας.
Για πολύ καιρό, οι πληρωμές αντιμετωπίζονταν ως τεχνικό ζήτημα. Δεν είναι. Είναι η νομισματική κυριαρχία σε επιχειρησιακή μορφή. Σε έναν πολυπολικό κόσμο τεχνολογικών ανταγωνισμών και μεταβαλλόμενων συμμαχιών, όποιος ελέγχει την υποδομή, διαμορφώνει και το σύστημα.
Η επιλογή της Ευρώπης είναι σαφής: είτε θα συνεχίσει να βασίζεται σε υποδομές που σχεδιάζονται και διοικούνται αλλού, ελπίζοντας ότι η ευθυγράμμιση με τους συμμάχους της θα παραμείνει μόνιμη, είτε θα επενδύσει σε κυρίαρχες δυνατότητες που εγγυώνται τόσο την ανοικτότητα όσο και την ανθεκτικότητα.
Είναι οι πληρωμές. Και στον 21ο αιώνα, αυτό δεν είναι ένα δευτερεύον ζήτημα, είναι το θεμέλιο.
*Ο κ. Αντώνης Μπαλλής είναι αναπλ. καθηγητής Χρηματοοικονομικής Τεχνολογίας, Aston Business School, Η.Β. Ο κ. Χρήστος Καλλανδράνης είναι αναπλ. καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.
