Η κίνηση του Αμερικανού προέδρου Τραμπ να κατάσχει το πετρέλαιο της Βενεζουέλας και οι επανειλημμένες απειλές του να πάρει τη Γροιλανδία αν χρειαστεί και διά της βίας, έχουν υπογραμμίσει το μέγεθος της απειλής που αποτελεί η Ουάσιγκτον για την εθνική κυριαρχία πολλών χωρών. Οι αρπαγές γης και φυσικών πόρων έχουν προκαλέσει συναγερμό στους άλλοτε στενούς συμμάχους της, εξωθώντας τους να εξετάσουν άλλους, ίσως κρυφούς κινδύνους. Ο κυριότερος εξ αυτών των κινδύνων απορρέει από την κυριαρχία της Αμερικής στα παγκόσμια χρηματοπιστωτικά δίκτυα και στα συστήματα τεχνολογίας από τα οποία περνάει κάθε αγορά ή ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ επιχειρήσεων, ατόμων και κυβερνήσεων. Ισως είναι πιο δύσκολο να φανταστεί κανείς αυτούς τους κινδύνους από όσο να φανταστεί την παραβίαση των συνόρων μιας χώρας ή την κατάσχεση του πετρελαίου της. Εχουν, όμως, αναθερμάνει τις προσπάθειες της Ευρώπης να αυξήσει τον έλεγχο που μπορεί να ασκεί σε αυτές τις αόρατες αλλά κρίσιμες πηγές ισχύος και αυτονομίας.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες επισπεύδουν έτσι τις προσπάθειές τους να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τους αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς, όπως οι Amazon, Google και Microsoft σε ό,τι αφορά την υπολογιστική νέφους και από τις Mastercard και Visa για τα συστήματα πληρωμών. Η προσπάθειά τους να διασφαλίσουν αυτό που αποκαλούν νομισματική κυριαρχία και ψηφιακή κυριαρχία είναι μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου να μειώσουν την εξάρτηση της Ευρώπης από τα αμερικανικά οπλικά συστήματα, από το εμπόριο με τις ΗΠΑ, από την αμερικανική τεχνολογία και από πολλά άλλα αμερικανικά… Στη σύνοδο που έγινε στο Βέλγιο την Πέμπτη, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν προειδοποίησε ότι η εξάρτηση από τις ΗΠΑ καθιστά τη Γηραιά Ηπειρο ευάλωτη σε οικονομικές και πολιτικές πιέσεις του Λευκού Οίκου και κάλεσε τους Ευρωπαίους ηγέτες να μείνουν στο μήνυμα της κρίσης για τη Γροιλανδία και να δραστηριοποιηθούν αναλόγως. Παράλληλα οικονομολόγοι και τραπεζίτες καλούν τους πολιτικούς να εγκρίνουν τη δημιουργία ενός ψηφιακού ευρώ, της online δηλαδή εκδοχής των μετρητών, ώστε να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τις αμερικανικές εταιρείες χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και από αμερικανικά δίκτυα.
Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του Νταν Ντέιβις, οικονομολόγου και πρώην συμβούλου της Τράπεζας της Αγγλίας, που τονίζει ότι «ο Τραμπ εξελέγη και όλοι άρχισαν να φοβούνται πάρα πολύ». Και συμπληρώνει ο ίδιος ότι οι Ευρωπαίοι ξύπνησαν όταν αντελήφθησαν πως ο Τραμπ είναι πρόθυμος να χρησιμοποιήσει ζωτικές τους ανάγκες για να πιέσει την Ευρώπη και είδαν «τώρα ότι πρόκειται προφανώς για θέμα εθνικής ασφάλειας». Το περασμένο έτος σχεδόν τα δύο τρίτα των συναλλαγών στις χώρες του ευρώ, του νομίσματος που έρχεται δεύτερο σε χρήση στο παγκόσμιο εμπόριο, έγιναν με Mastercard ή με Visa, σύμφωνα με την ΕΚΤ. Και τουλάχιστον 13 ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Αυστρία, η Ισπανία και η Ιρλανδία δεν διαθέτουν δική τους εναλλακτική για ψηφιακές πληρωμές. Το θέμα πήρε διαστάσεις επιτακτικής ανάγκης όταν οι Ευρωπαίοι ηγέτες άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να στρέψει εναντίον τους τα πανίσχυρα όπλα που άλλοτε χρησιμοποιούσε κατά των εχθρών της, της Ρωσίας και του Ιράν.
Η Ευρώπη βλέπει να αυξάνεται ο κίνδυνος να χάσει τον έλεγχο «του πλέον θεμελιώδους στοιχείου της οικονομίας μας, του χρήματός μας» επισήμαναν τον περασμένο μήνα 70 επιφανείς οικονομολόγοι και εμπειρογνώμονες σε επιστολή τους προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ αναφέρθηκε άλλωστε στην απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει κυρώσεις σε όποιους δικαστές και εισαγγελείς του Διεθνούς Δικαστηρίου εγκαινίασαν έρευνες για το κατά πόσον το Ισραήλ διέπραξε εγκλήματα πολέμου στη Γάζα. Αυτό που έκανε συγκεκριμένα ήταν ότι έκοψε την πρόσβασή τους στις ψηφιακές και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, όπως και στις πιστωτικές τους κάρτες. Η κίνηση αυτή αιφνιδίασε κυβερνητικές και αστυνομικές αρχές για την ταχύτητα με την οποία έχει τη δυνατότητα η Αμερική να εκδικείται όσους της εναντιώνονται, ακόμη και όταν πρόκειται για συμμάχους της.
Οπως τόνισε η κ. Λαγκάρντ σε συνέντευξή της στους Financial Times, «αυτό αποτελεί ένα δείγμα του πόσο λίγο κυρίαρχοι είμαστε μέσα στο ίδιο μας το σπίτι». Και επιπλέον, από τη στιγμή που η κυβέρνηση Τραμπ υιοθέτησε τα κρυπτονομίσματα εντάθηκε η ανησυχία της Ε.Ε. μη χάσει τον έλεγχο του ευρώ. Εξάλλου ο κ. Τραμπ απείλησε τις 27 χώρες-μέλη της Ε.Ε. ότι θα τους επιβάλει επιθετικούς δασμούς αν επιχειρήσουν να φορολογήσουν τις αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας. Η γαλλική κυβέρνηση κάλεσε όλους τους δημοσίους υπαλλήλους της να διακόψουν κάθε χρήση της αμερικανικής πλατφόρμας βιντεοκλήσεων Zoom και να στραφούν στη γαλλική αντίστοιχή της, τη Visio. Επικαλέστηκε τον κίνδυνο «να εκτεθούν οι ανταλλαγές επιστημονικών πληροφοριών, ευαίσθητων δεδομένων και καινοτομιών στρατηγικής σημασίας σε παράγοντες εκτός Ευρώπης», τόνισε. Κάτι αντίστοιχο έχουν κάνει και οι κοινοτικές Αρχές σε Γερμανία, Δανία και Γαλλία, που αντικατέστησαν τα αμερικανικά συστήματα με ευρωπαϊκά ή άλλων προμηθευτών.
Δεν είναι, όμως, πάντα απλό. Η Ολλανδία είχε αναθέσει στην εταιρεία Solvinity την κίνηση του εθνικού συστήματος ψηφιακής ταυτοποίησης. Αλλά τον Νοέμβριο η εταιρεία ανακοίνωσε ότι συμφώνησε να εξαγοραστεί από την αμερικανική πολυεθνική Kyndryl. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεσμεύθηκαν ότι θα δαπανήσουν δισεκατομμύρια σε υποδομές υπολογιστικής νέφους για την ανάπτυξη μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης και κβαντικής υπολογιστικής. Είναι όμως εύκολο να μιλάει κανείς για απεξάρτηση από την αμερικανική τεχνολογία και τα αμερικανικά χρηματοπιστωτικά συστήματα, αλλά δύσκολο να το επιτύχει. Η τραπεζική βιομηχανία της Ευρώπης, που αναπτύσσει τις εναλλακτικές πληρωμές, έχει ταχθεί κατά του ψηφιακού ευρώ, όπως και τα ακροδεξιά κόμματα που εκφράζουν φόβους για παραβίαση των ιδιωτικών χώρων και για οικονομικό συγκεντρωτισμό.
Σε ό,τι αφορά τις ψηφιακές τεχνολογίες, τουλάχιστον το 80% των ευρωπαϊκών τεχνολογιών είναι εισαγόμενες, σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της European Digital SME Alliance. Το 2013 η Ευρώπη ήλεγχε περίπου το 22% της παγκόσμιας αγοράς πληροφοριών και τεχνολογίας επικοινωνιών. Το 2022 το μερίδιό της είχε μειωθεί περίπου στο 11%. Πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες θεωρούν ότι η Ευρώπη μπορεί να σημειώσει επιτεύγματα στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Εχει, όμως, μείνει πίσω σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Κίνα σε ό,τι αφορά την παραγωγή συστημάτων υψηλής τεχνολογίας. Σε χώρες όπως η Βρετανία, η Γερμανία, η Ισπανία και η Νορβηγία πολλά από τα μεγαλύτερα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης γίνονται τελικά σε συνεργασία με αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας, που έχουν δεσμευτεί να δαπανήσουν εκατοντάδες δισ. δολάρια σε νέα κέντρα δεδομένων και άλλες υποδομές.
Οι Microsoft, Apple και Google, που έχουν μεγάλη πελατεία στην Ευρώπη, έχουν προσπαθήσει να καθησυχάσουν τις κυβερνήσεις ότι μπορούν να τις εμπιστεύονται. Πολλοί όμως εξακολουθούν να διερωτώνται πώς θα αντιδράσουν οι εταιρείες σε τυχόν αιτήματα της αμερικανικής κυβέρνησης επί θεμάτων εθνικής ασφάλειας. Οπως υπογραμμίζει ο Αντρέα Ρέντα, ειδικός επί θεμάτων ψηφιακής πολιτικής στο CEPS, δεξαμενή σκέψης των Βρυξελλών με συμβουλευτικό ρόλο στους αξιωματούχους της Ε.Ε., «αν τους ζητήσει η αμερικανική κυβέρνηση να της παραδώσουν δεδομένα που θα μπορούσαν να είναι ευαίσθητα, τότε δεν είναι σε θέση να πουν όχι». Η Κονστάνς ντε Λις, διευθύντρια στο Ινστιτούτο Τεχνητής Νοημοσύνης και Κοινωνίας της Γαλλίας, τονίζει ότι όλοι όσοι θα εμπλέκονται θα υποστούν το πλήγμα όταν θα διαβρωθούν οι δεσμοί ανάμεσα στους άλλοτε στενούς και σημαντικούς συμμάχους. Οπως υποστηρίζει, «ο αγώνας για την κυριαρχία στον οποίο έχουν αποδυθεί οι ΗΠΑ και ο αγώνας για αυτονομία στον οποίο έχει αποδυθεί η ευρωπαϊκή πλευρά, ίσως αποβεί εις βάρος όλων και φαίνεται ότι θα είναι ένα παιχνίδι στο οποίο χάνουν όλοι».
