Οταν ένα πρόβλημα στη λειτουργία μιας οργάνωσης εντοπίζεται αλλά δεν αντιμετωπίζεται, είτε γιατί δεν είναι αντικειμενικά αντιμετωπίσιμο είτε γιατί υπάρχει αδυναμία διαχείρισής του από αμέλεια, ανικανότητα ή δόλο, αποτελεί παθογένεια. Οι πολιτικές «παθογένειες», που πολύ συχνά αναφέρονται σαν συνολική εξήγηση μεγάλων προβλημάτων, ανήκουν κυρίως στη δεύτερη κατηγορία και είναι συμπτώματα της συστηματικά μη αποτελεσματικής λειτουργίας των κρατικών μηχανισμών.
Μια ενδεικτική και όχι εξαντλητική καταγραφή τέτοιων πρόσφατων προβλημάτων δίνει μια εικόνα του εύρους και του βάθους της οργανωτικής ανεπάρκειας στην αντιμετώπισή τους. Στις μεταφορές είχαμε το δυστύχημα των Τεμπών και το πρόσφατο μπλακ άουτ στο FIR Αθηνών. Στις πυρκαγιές, τόσο η καθυστέρηση υλοποίησης προληπτικών μέτρων όσο και η συστηματικά μεγάλη έκταση του φαινομένου επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο. Η ατελέστατη διαχείριση των υδάτινων πόρων, το 85% των οποίων χρησιμοποιείται για άρδευση, γίνεται απολύτως ξεκάθαρη από την έλλειψη επαρκών αποθεμάτων για ύδρευση των πόλεων και ειδικά νησιών, τις υπερβολικές μόνιμες απώλειες στα δίκτυα ύδρευσης, που ξεπερνούν το 25%, και την ελλειμματική αποχέτευση. Στον χώρο της υγείας, η αλληλένδετη έλλειψη γιατρών και νοσηλευτικού προσωπικού έχει οδηγήσει σε αδύναμη πρωτοβάθμια ιατρική, καθυστερήσεις στην παροχή νοσηλευτικών υπηρεσιών και σε διόγκωση του ποσοστού του εισοδήματος που οι Ελληνες ξοδεύουν σε ιδιωτικές ιατρικές υπηρεσίες. Οι καθυστερήσεις πραγματοποίησης έργων υποδομών, όπως στις μεταφορές, στην ανακύκλωση απορριμμάτων, στα δίκτυα ηλεκτρισμού και στην ύδρευση – αποχέτευση, είναι μεγάλες, από την προετοιμασία μέχρι και την παραλαβή και μερικές συνοδεύονται από ευρωπαϊκά πρόστιμα. Οι χρόνοι απόδοσης δικαιοσύνης αποτελούν αρκετές φορές ιστορίες τρέλας, ενώ η διαχείριση των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, όχι μόνο από τον ΟΠΕΚΕΠΕ, απέχει από την αναμενόμενη.
Μια επισκοπικού χαρακτήρα διάγνωση θα αναγνώριζε πέντε κοινά αίτια των «παθογενειών». Πρώτον, δεν υπάρχει συνολικός μακροπρόθεσμος σχεδιασμός σε κανέναν τομέα, παρά μόνο αντίδραση σε πραγματικά, συνήθως αρνητικά, γεγονότα. Δεύτερον, η κατανομή πόρων δεν οργανώνεται στη βάση ενός συνολικού και συνεκτικού σχεδίου, αλλά γύρω από έργα και «πρωτοβουλίες» και οδηγείται κατά κύριο λόγο από την ευρωπαϊκή χρηματοδότησή τους. Τρίτον, ο σκοπός ύπαρξης κάθε κρατικής οργάνωσης δεν είναι πάντοτε σαφής, αλλά και όταν είναι δεν αντανακλάται στα συστήματα και τις δεξιότητες που πρέπει να τον υπηρετούν. Τέταρτον, ο τρόπος επιλογής του μάνατζμεντ κρατικών οργανώσεων και οι περιορισμένοι βαθμοί ελευθερίας που απολαμβάνει λόγω πολιτικών παρεμβάσεων, έχουν οδηγήσει στον αυτοαποκλεισμό πολλών ικανών από αυτές τις θέσεις. Πέμπτον, δεν υπάρχει συστηματικός έλεγχος των μηχανισμών σε επιχειρησιακό επίπεδο ούτε συγκροτημένη εποπτεία σε στρατηγικό, ενώ απουσιάζει πλήρως ο τεκμηριωμένος εσωτερικός και εξωτερικός έλεγχος. Αυτοί οι παράγοντες συνθέτουν το σημερινό παραμορφωμένο πλαίσιο λειτουργίας των κρατικών οργανώσεων και με την επίμονη παρουσία τους έχουν βοηθήσει να αναπτυχθεί μια κουλτούρα αναρμοδιότητας, έλλειψης επαγγελματικότητας και ατιμωρησίας.
Η πολιτικά ισχυρή κυβέρνηση και το μοντέλο του επιτελικού κράτους δεν κατέστησαν συνολικά αποτελεσματικότερη την κρατική μηχανή, παρά τις προσπάθειες ψηφιοποίησης και τις αλλαγές που έχουν γίνει. Η δε διαιώνιση της οργάνωσης και διοίκησης κρατικών μηχανισμών με νομοθετήματα, απλώς τους καθιστά μόνιμα κακοδιοικούμενους.
Σε πολλούς κρατικούς φορείς έχει αναπτυχθεί μια κουλτούρα αναρμοδιότητας, έλλειψης επαγγελματικότητας και ατιμωρησίας.
Αποτελεί κοινή αντίληψη ότι οι αρνητικές επιπτώσεις των παθογενειών, που δύσκολα ποσοτικοποιούνται, στην οικονομία και ευρύτερα στην κοινωνία είναι σημαντικές. Αυξάνουν τον κίνδυνο ατυχημάτων μεγάλης κλίμακας, μεγεθύνουν τα αποτελέσματα των φυσικών καταστροφών, κατανέμουν τους περιορισμένους πόρους λαθεμένα, προσθέτουν οικονομικό κόστος λόγω καθυστερήσεων του αναμενομένου αποτελέσματος αλλά και της υλοποίησης επενδύσεων, δημιουργούν ελλείμματα δεξιοτήτων σε πολλούς τομείς και καθηλώνουν την παραγωγικότητα του κρατικού μηχανισμού σε χαμηλά επίπεδα. Με λίγα λόγια, εμποδίζουν την ανάπτυξη και ενισχύουν τις ανισότητες.
Υπάρχουν ορισμένες, κεφαλαιώδους σημασίας, ελάχιστες προϋποθέσεις για την αναβάθμιση της κρατικής αποτελεσματικότητας: αποστασιοποίηση της πολιτικής εξουσίας από τον σχεδιασμό και τη λειτουργία των μηχανισμών, ανασύνταξη του θεσμικού πλαισίου που διέπει την ύπαρξη και λειτουργία τους, σχεδιασμός, επαγγελματοποίηση διοικήσεων και στελεχών, σαφής οριοθέτηση αρμοδιοτήτων και ευθυνών και συνεχής παρακολούθηση, έλεγχος, συγκριτική αξιολόγηση και λογοδοσία. Η πλέον ουσιαστική μεταρρύθμιση είναι με βάση αυτές η ριζική αναδιάρθρωση των κρατικών μηχανισμών, ώστε η συστηματική αμέλεια, η επαγγελματική ανεπάρκεια και η απουσία ελέγχου και λογοδοσίας να περιοριστούν στο ελάχιστο και να μη μεταφράζονται σε «παθογένειες» του παρελθόντος.
*Ο κ. Κώστας Σ. Μητρόπουλος είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.
