Η εμπορική συμφωνία μεταξύ Ευρωπαϊκής Ενωσης και Mercosur παρουσιάζεται συχνά ως μια στρατηγική κίνηση εξωστρέφειας της Ευρώπης. Στην πράξη, όμως, πρόκειται για μια ασύμμετρη συμφωνία, όπου η Ε.Ε. ενισχύει κυρίως τις εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων, ενώ ανοίγει την εσωτερική της αγορά σε αγροτικά προϊόντα χαμηλού κόστους από τη Νότια Αμερική. Το συνολικό διμερές εμπόριο ξεπερνάει τα 110 δισ. ευρώ ετησίως, όμως τα οφέλη και οι επιπτώσεις δεν κατανέμονται ισόρροπα ούτε μεταξύ κρατών-μελών ούτε μεταξύ τομέων.
Για την Ελλάδα, το βασικό πρόβλημα είναι ότι η συμφωνία δεν στηρίχθηκε σε επαρκή εθνική ανάλυση επιπτώσεων. Οι διαθέσιμες αξιολογήσεις είναι γενικές, ευρωπαϊκού επιπέδου, και δεν λαμβάνουν υπόψη τις δομικές αδυναμίες της ελληνικής γεωργίας: τον μικρό κλήρο, το υψηλό κόστος παραγωγής, την περιορισμένη εξαγωγική κλίμακα και την χαμηλή παραγωγικότητα σε σχέση με τον διεθνή ανταγωνισμό.
Συνολικά οι ελληνικές εξαγωγές προς Mercosur φτάνουν περίπου στο 1,2 δισ. ευρώ, με εισαγωγές περίπου 396 εκατ. ευρώ από τις χώρες αυτές, αλλά το καθαρά αγροτικό σκέλος είναι μικρό. Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα ότι η Mercosur δημιουργεί νέες ευκαιρίες για ελληνικά προϊόντα υψηλής ποιότητας και γεωγραφικής ένδειξης, όπως η φέτα, το ελαιόλαδο, οι επιτραπέζιες ελιές και τα ροδάκινα. Πράγματι, τα προϊόντα αυτά προστατεύονται τυπικά μέσω ΠΟΠ/ΠΓΕ. Ωστόσο, τα πραγματικά δεδομένα δείχνουν ότι οι δυνατότητες αυτές είναι πολύ περιορισμένες.
Η ελληνική εξαγωγική δραστηριότητα στα προϊόντα αυτά είναι ήδη έντονα προσανατολισμένη προς την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. Η φέτα εξάγεται σχεδόν αποκλειστικά εντός Ε.Ε., με αξία που προσεγγίζει τα 700 εκατ. ευρώ ετησίως. Αντίστοιχα, το ελαιόλαδο, οι ελιές και τα ροδάκινα απορροφούνται σε συντριπτικό βαθμό από χώρες με υψηλή αγοραστική δύναμη. Αντιθέτως, οι εξαγωγές προς Mercosur είναι αμελητέες τόσο σε όγκο όσο και σε αξία, συχνά κάτω από το 2-3‰ των συνολικών εξαγωγών κάθε προϊόντος. Αναλυτικότερα, ενώ οι εξαγωγές των αγροτικών μας προϊόντων το 2024 υπερέβησαν τα 11 δισ. ευρώ, οι αντίστοιχες προς τις χώρες Mercosur κινήθηκαν στο επίπεδο των 35 εκατ. ευρώ, δηλαδή μόλις περίπου στο 3% των αντίστοιχων ευρωπαϊκών.
Το μέλι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Ελλάδα παράγει μέλι υψηλής ποιότητας, με έντονη βοτανική ταυτότητα και υψηλό κόστος παραγωγής. Ομως οι χώρες Mercosur –ιδίως η Αργεντινή και η Βραζιλία– είναι παγκόσμιοι παραγωγοί μελιού χαμηλής τιμής, μεγάλου όγκου και βιομηχανικής κλίμακας. Η συμφωνία, συνεπώς, ευνοεί περισσότερο τις εισαγωγές μελιού προς την Ε.Ε. παρά τις ελληνικές εξαγωγές προς τον Νότο, ασκώντας πίεση στις τιμές και αυξάνοντας τον κίνδυνο νοθείας και «ελληνοποιήσεων».
Η Ε.Ε. ενισχύει κυρίως τις εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων, ενώ ανοίγει την εσωτερική της αγορά σε αγροτικά προϊόντα χαμηλού κόστους από τη Νότια Αμερική.
Παράλληλα, η αυξημένη εισαγωγή προϊόντων όπως βοδινό κρέας, πουλερικά, ζάχαρη, σόγια, καλαμπόκι και ζωοτροφές από χώρες Mercosur –όπου επιτρέπονται πρακτικές απαγορευμένες στην Ε.Ε.– δημιουργεί έντονο ανταγωνισμό για τους Ελληνες παραγωγούς. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, προβλέπεται ότι οι εισαγωγές γεωργικών προϊόντων θα υπόκεινται σε ελέγχους και επιθεωρήσεις στα σύνορα για να πληρούν τα πρότυπα της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δεσμευθεί σε τακτικό έλεγχο και ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατών-μελών και επιτροπής, με εκθέσεις παρακολούθησης του εμπορίου σε τουλάχιστον εξαμηνιαία βάση. Ωστόσο, το υφιστάμενο σύστημα ελέγχων ιχνηλασιμότητας και ασφάλειας τροφίμων δυσκολεύεται να διασφαλίσει αποτελεσματικό έλεγχο υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων, μυκοτοξινών, ορμονών ή γενετικής τροποποίησης, ιδίως σε μεγάλους εισαγωγικούς όγκους. Πρέπει να επισημανθεί ότι ετησίως πραγματοποιούνται έλεγχοι σε μόλις 110.000-132.000 δείγματα τροφίμων στο πλαίσιο των επίσημων προγραμμάτων ελέγχου υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων από τις εθνικές αρχές της Ε.Ε., την Ισλανδία και τη Νορβηγία μαζί.
Σε επίπεδο Ε.Ε., χώρες όπως η Γαλλία, η Πολωνία και η Ιρλανδία εκφράζουν έντονες ανησυχίες λόγω της έκθεσης της κτηνοτροφίας τους, ενώ χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία βλέπουν επιλεκτικά οφέλη σε προϊόντα ποιότητας, όπως το κρασί και το ελαιόλαδο. Για την Ελλάδα, όμως, το ισοζύγιο παραμένει σαφώς αρνητικό: περιορισμένες εξαγωγικές δυνατότητες, αυξημένος ανταγωνισμός και ανεπαρκής θεσμική θωράκιση.
Η συμφωνία Mercosur δεν αποτελεί αναπτυξιακό εργαλείο για την ελληνική γεωργία. Αντιθέτως, αναδεικνύει με ένταση την ανάγκη για αλλαγή του παραγωγικού προσανατολισμού του πρωτογενούς τομέα, έτσι ώστε να αντιμετωπίσει την απειλή του φθηνότερου ανταγωνισμού μέσω τεχνολογικής αναβάθμισης και θωράκισης της αγοράς. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας και της μείωσης του κόστους με στοχευμένη υιοθέτηση της γεωργίας ακριβείας και υπηρεσίες συμβουλευτικής ανά καλλιέργεια, την αναβάθμιση ποιότητας και διαφοροποίησης (επένδυση σε νέες ποικιλίες/κλώνους ανθεκτικότητας, προηγμένη μετασυλλεκτική τεχνολογία, αύξηση προστιθέμενης αξίας μέσω πιστοποιήσεων, ιχνηλασιμότητας και ιστορίας προέλευσης, ελέγχων της αγοράς και καταπολέμηση των ελληνοποιήσεων με υποχρεωτική ιχνηλασιμότητα με διασταύρωση παραστατικών σε πραγματικό χρόνο και χρήση εργαλείων ταχείας αυθεντικοποίησης. Σε επίπεδο πολιτικής και στρατηγικού σχεδιασμού απαιτείται η εκπόνηση ενός εθνικού σχεδίου στοχευμένων επενδύσεων με μετρήσιμους δείκτες και ρήτρες απόδοσης, ώστε η προσαρμογή να γίνει γρήγορα – πριν η πίεση τιμών από εισαγωγές μετατραπεί σε μόνιμη αποεπένδυση και απώλεια της εθνικής πρωτογενούς παραγωγικής μας βάσης.
*O κ. Σπύρος Κίντζιος είναι καθηγητής στο τμήμα Βιοτεχνολογίας και πρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.
