Η συζήτηση για το αγροτικό εισόδημα εστιάζεται τα τελευταία χρόνια σχεδόν αποκλειστικά στο αυξημένο κόστος παραγωγής. Πράγματι, οι εισροές έχουν ακριβύνει έντονα την τελευταία πενταετία, μετά μια μακρά περίοδο σταθερότητας. Το συνολικό κόστος στη γεωργία είναι σήμερα περίπου 20%-30% υψηλότερο σε σύγκριση με το 2020. Σε επιμέρους κατηγορίες, οι αυξήσεις ήταν πολύ μεγαλύτερες. Τα λιπάσματα αυξήθηκαν σωρευτικά έως και 80%-100% την περίοδο 2021-2022, τα καύσιμα και η ενέργεια περίπου 40%-60%, ενώ οι ζωοτροφές κινήθηκαν ανοδικά κατά 30%-50%. Αυτά δεν αμφισβητούνται από κανέναν και μόνο σε ένα βαθμό διορθώθηκαν τις επόμενες χρονιές.
Αυτή όμως είναι η μισή εικόνα. Η άλλη μισή αφορά τις τιμές παραγωγού, οι οποίες ύστερα από επίσης μια περίοδο στασιμότητας, την τελευταία πενταετία άρχισαν να ανεβαίνουν, μετά το 2021. Σε αρκετές καλλιέργειες οι τιμές αυξήθηκαν αισθητά, επίσης μεταξύ 20% και 30%, λόγω διεθνών ελλείψεων, ενεργειακής κρίσης και κλιματικών απωλειών παραγωγής. Το πρόβλημα είναι ότι οι τιμές δεν ανέβηκαν ομοιόμορφα, όχι πάντα εκεί όπου βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής παραγωγής, ενώ παρατηρήθηκαν και μεγάλες διακυμάνσεις, που δημιούργησαν προσδοκίες που αποδείχτηκαν ψεύτικες. Οπως για παράδειγμα στο σκληρό σιτάρι, όπου οι τιμές σχεδόν διπλασιάστηκαν το 2021 (από 25 λεπτά το κιλό, στα 50 λεπτά το κιλό), για να επιστρέψουν σταδιακά τα τελευταία χρόνια σε επίπεδα και κάτω από τα 25 λεπτά. Παρόμοια έκρηξη τιμών και μετά προσγείωση είχαμε και στο ελαιόλαδο, αλλά και στο βαμβάκι. Αντιθέτως σε αρκετά οπωροκηπευτικά και δενδρώδεις καλλιέργειες καταγράφηκαν ιστορικά υψηλές τιμές, ωστόσο διατηρήθηκε μεγάλο μέρος των νέων υψηλότερων από το παρελθόν τιμών παραγωγού. Παρατηρήθηκε δηλαδή το φαινόμενο το αυξημένο κόστος παραγωγής να μην επιστρέφει στα επίπεδα προ ενεργειακής κρίσης, σε αντίθεση με τις τιμές παραγωγού σε προϊόντα με σημαντικό ρόλο στο αγροτικό εισόδημα.
Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας του αγροτικού ζητήματος. Σιτάρι και βαμβάκι εξακολουθούν να καταλαμβάνουν μεγάλο ποσοστό της καλλιεργούμενης γης, παρότι πρόκειται για καλλιέργειες χαμηλής προστιθέμενης αξίας, με τιμές που καθορίζονται διεθνώς και με μηδενικό περιθώριο διαφοροποίησης. Το ήξεραν οι παραγωγοί το 2010, το ήξεραν το 2015, το ξέρουν και σήμερα. Ειδικά το βαμβάκι, χωρίς τις επιδοτήσεις, δύσκολα θα έβγαζε κέρδος σε μια κανονική χρονιά.
Προσοχή, η επιλογή καλλιέργειας ήταν και παραμένει ελεύθερη ή σχεδόν ελεύθερη, και όποιος κάνει τις επιλογές παίρνει και το ρίσκο. Οποιος θέλει, θεωρητικά τουλάχιστον, μπορεί να στραφεί σε καλλιέργειες με υψηλότερες τιμές παραγωγού. Οχι επίσης χωρίς κόστος, όχι χωρίς ρίσκο, όχι χωρίς επενδύσεις. Αλλά μπορεί. Η διαφορά ανάμεσα σε μια καλλιέργεια που δίνει ακαθάριστο έσοδο 200-300 ευρώ το στρέμμα και σε μία που δίνει 600 ή 800 ευρώ είναι προφανής, απλώς σε πολλές περιπτώσεις θολώνει την εικόνα η επιδότηση και, βέβαια, το επενδυτικό κόστος της μετάβασης στη νέα καλλιέργεια. Ιδίως εάν επίμονα συνεχίσει να συνδέεται με προϊόντα χαμηλής προστιθέμενης αξίας για την οικονομία και χαμηλής πραγματικής προσόδου για τον παραγωγό.
Εδώ είναι ο ρόλος του κράτους. Στην ανακατανομή των επιδοτήσεων, ως εργαλείο-κίνητρο για στροφή σε νέες καλλιέργειες και, βέβαια, την αναδρομολόγηση των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης προς μια κατεύθυνση αναδιάρθρωσης των καλλιεργειών. Αν θέλουμε μια σοβαρή συζήτηση για το μέλλον της ελληνικής γεωργίας, πρέπει να καταλάβουμε ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο το κόστος παραγωγής και οι τιμές. Είναι και οι επιλογές και αυτές, καλώς ή κακώς, δεν επιβάλλονται.
