Περισσότερο έλεγχο, δικαιότερη κατανομή και πιθανότατα λιγότερους δικαιούχους αναμένεται να επιφέρει στην ασκούμενη προνοιακή πολιτική η εκ βάθρων αναδιάρθρωση του συστήματος επιδομάτων που θα προχωρήσει η κυβέρνηση εντός του 2026, με αιχμή τη δημιουργία του Εθνικού Μητρώου Παροχών και Ενισχύσεων.
Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που φιλοδοξεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα περίπου 13 δισ. ευρώ που δαπανώνται ετησίως για κοινωνικές παροχές, σε μια χώρα που εξακολουθεί να βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Eνωσης για συγκεκριμένες δαπάνες, όπως για παράδειγμα τα οικογενειακά επιδόματα. Μάλιστα, κι ενώ στους αρχικούς σχεδιασμούς της κυβέρνησης υπήρχε ως στόχος η αύξηση των ποσών που καταβάλλονται στους εκατοντάδες χιλιάδες δικαιούχους, πλέον έχει ενισχυθεί η θέση για χρήση πολλών και διαφορετικών εργαλείων στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής, όπως είναι τα επιδόματα, παράλληλα με έκτακτες ενισχύσεις όπου και όταν υπάρχει ανάγκη, αλλά και φορολογικά μέτρα που στόχο έχουν τη στήριξη ευάλωτων ομάδων. Πρόκειται για μια αλλαγή πολιτικής, μια διαφορετική ιδεολογική προσέγγιση, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνα Μιχαηλίδου, που προσδίδει μεγαλύτερη ελευθερία στα νοικοκυριά.
Είναι χαρακτηριστικό ότι συνολικά οι κοινωνικές δαπάνες αντιστοιχούν στο 18,5% του ΑΕΠ, μεγάλο μέρος τους κατευθύνεται σε συντάξεις, ενώ η στήριξη οικογένειας και παιδιών παραμένει υποχρηματοδοτημένη. Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με κυβερνητικά στελέχη, η επικείμενη αναμόρφωση δεν στοχεύει τόσο στην αύξηση των δαπανών όσο στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των πολιτικών. Oπως δείχνει άλλωστε και η εμπειρία του παρελθόντος, η αύξηση των κονδυλίων χωρίς ενιαίο έλεγχο οδηγεί σε κατακερματισμό και στρεβλώσεις.
Να σημειωθεί πως την κυβερνητική πρόθεση για αυξήσεις στα επιδόματα εκδήλωσε τον Σεπτέμβριο του 2024, κατά τη διάρκεια των εξαγγελιών στη ΔΕΘ, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Στόχος ήταν οι αυξήσεις στο επίδομα παιδιού, στο επίδομα στέγασης και στο ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, παράλληλα με νέα, επιπλέον εισοδηματικά αλλά και περιουσιακά κριτήρια, όπου ήταν αναγκαία.
Οι σχεδιαζόμενες παρεμβάσεις δεν υλοποιήθηκαν, καθώς για πολιτικοοικονομικούς αλλά και τεχνικούς λόγους επελέγη να προηγηθεί η λειτουργία του Εθνικού Μητρώου Παροχών και Ενισχύσεων. Παράλληλα, ο απαιτούμενος δημοσιονομικός χώρος για τις αυξήσεις μετατράπηκε τελικά σε φοροαπαλλαγές για οικογένειες με παιδιά, οι οποίες τέθηκαν σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου, καθώς και σε επιστροφή ενός ενοικίου ετησίως, κάθε Νοέμβριο, αντί της αύξησης του επιδόματος στέγασης κατά 16%. Ακόμη και στα 250 ευρώ της τακτικής πλέον παροχής προς τους συνταξιούχους συμπεριλήφθηκαν τελικά και οι ανασφάλιστοι υπερήλικοι. Πρόκειται στην πράξη για μια στροφή της κυβερνητικής πολιτικής από τις άμεσες παροχές προς τις έμμεσες ενισχύσεις μέσω φορολογίας, με ενέσεις ρευστότητας μέσω έκτακτων καταβολών, όπου απαιτείται.
Η λογική αυτή υπερίσχυσε και θα εφαρμόζεται τουλάχιστον έως τη δημιουργία του Εθνικού Μητρώου Παροχών και Ενισχύσεων, το οποίο θα πρέπει να λειτουργήσει, βάσει του σχεδιασμού, πιλοτικά, από τον Ιούνιο του νέου έτους. Βάσει του σχεδιασμού, το μητρώο θα ενσωματωθεί στο gov.gr, θα εποπτεύεται από την ΑΑΔΕ και θα διασυνδέεται σε πραγματικό χρόνο με το Taxisnet. Στόχος των συναρμόδιων υπουργείων Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας είναι η δημιουργία ενιαίου ψηφιακού προφίλ ανά ΑΦΜ, όπου θα καταγράφονται όλες οι παροχές που λαμβάνει κάθε πολίτης: επιδόματα ΟΠΕΚΑ, ΔΥΠΑ, επίδομα παιδιού, στέγασης, θέρμανσης, ανεργίας, αναπηρίας, vouchers βρεφονηπιακών σταθμών κ.ά.
Η νέα αρχιτεκτονική προβλέπει μεταξύ άλλων:
• Eνιαία εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια.
• Υποχρεωτική δήλωση κάθε παροχής εντός 5 εργάσιμων ημερών.
• Αυτόματες διασταυρώσεις για εισοδήματα, ακίνητη περιουσία και οικογενειακή κατάσταση.
• Τακτικούς και στοχευμένους ελέγχους, ειδικά στις περιπτώσεις που κάποιος δικαιούχος φαίνεται να λαμβάνει πολλαπλές ενισχύσεις.
Στην πιλοτική φάση θα ενταχθούν τα επιδόματα που καταβάλλονται από τον ΟΠΕΚΑ και τη ΔΥΠΑ, το επίδομα θέρμανσης καθώς και τα vouchers παιδικών σταθμών. Σε δεύτερο στάδιο θα προστεθούν φοιτητικά και στεγαστικά επιδόματα, άλλες παροχές δήμων και περιφερειών, καθώς και αγροτικές ενισχύσεις.
Στο νέο μοντέλο δεν αποκλείονται και συγχωνεύσεις επιδομάτων εφόσον κριθεί πως αυτά καλύπτουν την ίδια ανάγκη.
Βάσει χρόνου εργασίας, εισφορών, το εποχικό
Την πλήρη αναμόρφωση του ειδικού εποχικού επιδόματος που λαμβάνουν περισσότεροι από 80.000 δικαιούχοι, οικοδόμοι, μισθωτοί ναυπηγοεπισκευαστικής ζώνης και κυρίως εργαζόμενοι στον τουριστικό και επισιτιστικό κλάδο, σχεδιάζει η κυβέρνηση και ήδη την ερχόμενη εβδομάδα αναμένεται η παρουσίαση ενός αρχικού σχεδίου αλλαγών, από το ΙΟΒΕ προς την ηγεσία του υπουργείου Εργασίας.
Η λογική που σύμφωνα με πληροφορίες θα πρέπει να διέπει το νέο επίδομα είναι αυτή που προβλέφθηκε και στο νέο, αναλογικό επίδομα ανεργίας, η πιλοτική εφαρμογή του οποίου ολοκληρώνεται τον Μάρτιο του 2026. Μάλιστα, σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία, το νέο επίδομα οδηγεί σε ταχύτερη επανένταξη των ανέργων στην αγορά εργασίας. Με την ολοκλήρωση της δοκιμαστικής φάσης, η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως και η διοικήτρια της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης Γιάννα Χορμόβα θα προχωρήσουν στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς του, ώστε στη συνέχεια να ληφθούν οι οριστικές αποφάσεις για τη σταδιακή εφαρμογή του νέου μοντέλου επιδότησης σε όλους τους νέους ανέργους. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΔΥΠΑ, μέχρι σήμερα περίπου 12.000 άτομα έχουν λάβει το επίδομα με τη νέα λογική καταβολής, η οποία συνδυάζει αναλογικότητα και αυξημένη ενίσχυση στους πρώτους μήνες της ανεργίας. Από τους συμμετέχοντες, σχεδόν ένας στους πέντε έχει ήδη επιστρέψει στην αγορά εργασίας, γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της επιδότησης. Αυτή η ταχεία επανένταξη θεωρείται ενθαρρυντική ένδειξη ότι το νέο μοντέλο λειτουργεί πιο αποτελεσματικά ως μοχλός ενεργοποίησης των ανέργων. Βέβαια, η δυσκολία στην καθολική εφαρμογή έγκειται στο γεγονός ότι, βάσει των προϋποθέσεων λήψης του νέου επιδόματος, θα υπάρξουν και άνεργοι με λίγα έτη ασφάλισης και πολύ χαμηλούς μισθούς, που θα λάβουν χαμηλότερο επίδομα ανεργίας από αυτό που σήμερα καταβάλλεται.
Το νέο επίδομα ανεργίας, που εφαρμόζεται πιλοτικά και προβλέπει αυξημένη ενίσχυση στους πρώτους μήνες της ανεργίας, έχει οδηγήσει σε ταχύτερη επανένταξη των ανέργων στην αγορά εργασίας.
«Δύσκολη περίπτωση» θεωρείται και η επικείμενη αναμόρφωση του ειδικού εποχικού επιδόματος, καθώς χορηγείται σε εργαζομένους που απασχολούνται σε εποχικές δραστηριότητες και κυρίως σε τουρισμό, επισιτισμό, οικοδομή κ.λπ., κλάδους στους οποίους ήδη παρατηρείται σημαντική αύξηση των κενών θέσεων εργασίας. Μια πιθανή αυστηρότερη αλλά και δικαιότερη αλλαγή είναι πιθανό να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη αύξηση των κενών, παράλληλα με τις αντιδράσεις των ήδη εργαζομένων. Να σημειωθεί ότι το ύψος του κυμαίνεται από 687 έως 1.375 ευρώ για το 2025, ανάλογα με το επάγγελμα και τα ένσημα.
Σύμφωνα με πληροφορίες, μεταξύ των παρεμβάσεων που έχουν τεθεί στο τραπέζι, χωρίς να έχει ληφθεί ακόμη οποιαδήποτε απόφαση, εν αναμονή και της έκθεσης – πρότασης του ΙΟΒΕ, είναι και ο χρόνος επιδότησης ώστε να ανταποκρίνεται περισσότερο στον πραγματικό χρόνο εργασίας / ασφάλισης των εποχικών εργαζομένων – και όχι να είναι σταθερά τρεις μήνες. Εργαζόμενοι στους κλάδους τουρισμού – επισιτισμού έχουν ζητήσει επέκταση της διάρκειας για πάνω από τρεις μήνες και πιο σταθερή αντιμετώπιση των εποχικών ασταθειών ώστε, για παράδειγμα, να καλύπτονται οι εποχικοί κατά τη «νεκρή» περίοδο πέρα από την αιχμή της σεζόν.
Για το εποχικό επίδομα εξετάζεται ο χρόνος επιδότησης να ανταποκρίνεται περισσότερο στον πραγματικό χρόνο εργασίας/ασφάλισης των εποχικών εργαζομένων και όχι να είναι σταθερά τρεις μήνες.
Πληροφορίες πάντως θέλουν οι όποιες αλλαγές να ακολουθήσουν τη λογική που εφαρμόστηκε στην αναμόρφωση του επιδόματος ανεργίας. Το ύψος της επιδότησης θα προσαρμόζεται στις καταβληθείσες εισφορές και στο συνολικό εργασιακό ιστορικό κάθε ασφαλισμένου, ώστε να είναι ανταποδοτικότερο και δικαιότερο.
