Εχει μετρηθεί ότι οι πιο γηράσκουσες οικονομίες στον κόσμο είναι και οι πιο δυναμικές στην παραγωγή με ρομπότ. Ο αυτοματισμός ως απάντηση στο δημογραφικό αποκτά πλέον ξεχωριστή σημασία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Θα μπορούσε η Ελλάδα να καλύψει τις ελλείψεις σε εργατικό δυναμικό ενσωματώνοντας περισσότερη τεχνολογία;
Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν πρόκειται να αναμετρηθούν στο πεδίο δύο διαφορετικές προσεγγίσεις για τη σχέση του δημογραφικού με την οικονομική ανάπτυξη.
Η πρώτη βασίζεται στην παραδοχή ότι ένας γηράσκων πληθυσμός οδηγεί εκ των πραγμάτων σε υπερβολική αποταμίευση, μείωση των επενδύσεων και επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης, με τη δημογραφία να επιδρά δραστικά στην παραγωγικότητα και στη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό.
Η δεύτερη στηρίζεται, αντιθέτως, στην εκτίμηση ότι η γήρανση δεν καταλήγει ως νομοτέλεια στη μείωση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ.
Η τελευταία έχει εκφραστεί πιο πρόσφατα από τους οικονομολόγους Ντάρον Ατζέμογλου και Πασκουέλ Ρεστρέπο, οι οποίοι συμπέραναν ότι οι χώρες που πλήττονται περισσότερο από τη γήρανση είναι και αυτές που ηγούνται στη διαδικασία αυτοματισμού της παραγωγής, με την τεχνολογική ενσωμάτωση τελικά να αντισταθμίζει τις πιέσεις που ασκούν οι δημογραφικές μετατοπίσεις.
«Καταδεικνύουμε ότι δεν υπάρχει τέτοια αρνητική σχέση στα δεδομένα. Αν μη τι άλλο, οι χώρες που βιώνουν ταχύτερη γήρανση έχουν αναπτυχθεί περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες. Υποστηρίζουμε ότι αυτό το αντιφατικό εύρημα αντικατοπτρίζει την ταχύτερη υιοθέτηση τεχνολογιών αυτοματισμού σε χώρες που υφίστανται πιο έντονες δημογραφικές αλλαγές παρέχοντας στοιχεία και θεωρητικά θεμέλια γι’ αυτό το επιχείρημα», έλεγαν χαρακτηριστικά σε μελέτη του 2017.
Ποιες χώρες ξεχώρισαν
Χρησιμοποιώντας δεδομένα από τη Διεθνή Ομοσπονδία Ρομποτικής (IFR), οι δύο οικονομολόγοι είχαν καταδείξει ότι από τις αρχές του 1990 μέχρι το 2015 οι χώρες που βιώνουν ταχύτερη δημογραφική γήρανση, δηλαδή αύξηση της αναλογίας των ατόμων ηλικίας 50 ετών και άνω προς άτομα ηλικίας 20-49 ετών, υιοθέτησαν σε σαφώς υψηλότερο βαθμό εφαρμογές αυτοματισμού.
Για παράδειγμα, η Γερμανία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, οι οποίες συγκαταλέγονται στις κοινωνίες με την εντονότερη γήρανση, είναι πρωτοπόροι στην ενσωμάτωση βιομηχανικών ρομπότ.
Βεβαίως, ο Νομπελίστας πλέον Ατζέμογλου υπογραμμίζει εμφατικά τα τελευταία χρόνια ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πράγματι να ανασχέσει τις επιπλοκές της δημογραφικής γήρανσης ενισχύοντας την παραγωγικότητα, αλλά μέσα από τη συμπλήρωση και όχι την αντικατάσταση των εργαζομένων, απαντώντας εμμέσως και στο ερώτημα γιατί να είναι πρόβλημα η ανάληψη θέσεων εργασίας από την τεχνητή νοημοσύνη εφόσον οι γηράσκουσες οικονομίες της Δύσης πάσχουν από την έλλειψη εργατικού δυναμικού.
Από τις αρχές του 1990 μέχρι το 2015 οι χώρες που βιώνουν ταχύτερη δημογραφική γήρανση υιοθέτησαν σε σαφώς υψηλότερο βαθμό εφαρμογές αυτοματισμού. Η Γερμανία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα είναι πρωτοπόροι στην ενσωμάτωση βιομηχανικών ρομπότ, με αποτέλεσμα να έχουν αναπτυχθεί περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες.
Είναι αυτή μια συζήτηση η οποία αφορά την ελληνική οικονομία; «Η Ελλάδα έχει αυξημένο δημογραφικό πρόβλημα με δεδομένο ότι έχασε και πολλούς από τους νέους της, οι οποίοι έφυγαν στα χρόνια της κρίσης.
Αυτό που θα πρέπει να κάνει η Ελλάδα πρωτίστως είναι να διαφοροποιήσει την οικονομία της, πέρα από τον τουρισμό και τη ναυτιλία. Θα πρέπει να ενισχύσει την παραγωγή της σε τομείς όπου οι τεχνολογίες αντικαθιστούν την ανάγκη διάθεσης εργατικού δυναμικού, αλλά και σε τομείς όπου ο αυτοματισμός μπορεί ούτως ή άλλως να αυξήσει την παραγωγικότητα.
Παραδοσιακοί τομείς όπως η γεωργική παραγωγή και η μεταποίηση μπορούν να γίνουν ξαφνικά πολύ πιο ανταγωνιστικοί με την ενσωμάτωση τεχνολογίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να παράγουμε τα πάντα. Αλλά θα πρέπει να εντοπίσουμε τους χώρους στους οποίους έχει νόημα να αυξηθεί η παραγωγή. Και θα πρέπει φυσικά να χρησιμοποιηθούν ο αυτοματισμός και η τεχνητή νοημοσύνη εκεί όπου πραγματικά χρειάζονται και όχι σε τομείς όπου ήδη υπάρχει επαρκές προσωπικό. Ζητούμενο δεν είναι να καταργήσεις θέσεις εργασίας, αλλά να εισαγάγεις τεχνολογία εκεί όπου οι άνθρωποι είναι δυσεύρετοι ή συνταξιοδοτούνται», τονίζει στην «Κ» η επικεφαλής του Ερευνητικού Ινστιτούτου της επενδυτικής Pictet, Μαρία Βασσάλου, η οποία διαβλέπει τη δυνατότητα μιας «μερικής επαναβιομηχανοποίησης» της ελληνικής οικονομίας.
Αυτό που πρέπει να κάνει η Ελλάδα είναι να διαφοροποιήσει την οικονομία της, πέρα από τον τουρισμό. Χρειάζεται να ενισχύσει την παραγωγή της σε τομείς όπου ο αυτοματισμός μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα. Η γεωργία και η μεταποίηση μπορούν να γίνουν ξαφνικά πολύ πιο ανταγωνιστικές με την ενσωμάτωση τεχνολογίας.
Επισημαίνει ωστόσο την παράμετρο του ενεργειακού κόστους: «Συζητούμε για τεχνολογίες οι οποίες είναι ενεργοβόρες. Γι’ αυτό και η Ελλάδα, όπως και ευρύτερα η Ευρώπη, θα πρέπει πρώτα να λύσει το θέμα της ενέργειας, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διαφοροποίηση των πηγών της».
Η ίδια αναφέρεται και στη διεθνή συζήτηση για τη συσχέτιση του δημογραφικού με το μεταναστευτικό: «Με τη μετανάστευση δεν αυξάνεις τον συνολικό αριθμό πληθυσμού στον κόσμο. Απλώς μετακινείς ανθρώπους από τη μία περιοχή στην άλλη, δημιουργώντας τελικά μελλοντικό πρόβλημα στην περιοχή την οποία εγκαταλείπει το ανθρώπινο δυναμικό. Πέρα από τις κοινωνικές πιέσεις που ασκείς στις χώρες-προορισμούς».
Οι δημογραφικοί δείκτες
Το Ερευνητικό Ινστιτούτο της Pictet εκπόνησε αναλυτική μελέτη η οποία υποστηρίζει ότι η υιοθέτηση του αυτοματισμού δεν αποτελεί απλώς μια απάντηση στις τρέχουσες ελλείψεις εργατικού δυναμικού, αλλά συνιστά μια ευρύτερη στρατηγική για την αντιμετώπιση των μελλοντικών δημογραφικών τάσεων: «Για τις ευρωπαϊκές χώρες είναι ακόμη πιο σημαντικό να εκμεταλλευθούν την ευκαιρία που προσφέρουν η τεχνητή νοημοσύνη και ο αυτοματισμός ώστε να ενισχύσουν την αύξηση του ΑΕΠ τους. Εάν δεν το κάνουν, οι οικονομίες τους σχεδόν σίγουρα θα παραμείνουν στάσιμες».
Η Ιταλία, η Ισπανία, η Γερμανία, η Ιαπωνία και η Κίνα ανήκουν στις οικονομίες οι οποίες θα εμφανίζουν πληθυσμιακές μειώσεις, σε αντίθεση με χώρες όπως ο Καναδάς, οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελβετία και η Γαλλία, οι οποίες θα δουν αύξηση του πληθυσμού τους έως το 2050 – σημειωτέον, οι προβλέψεις αυτές λαμβάνουν ως δεδομένο τις τρέχουσες πολιτικές μετανάστευσης στις αντίστοιχες περιοχές. Ομως, εκτός από τη μείωση του πληθυσμού, ιδιαίτερης σημασίας είναι η ηλικιακή δομή του, όπως αυτή αντικατοπτρίζεται στον δείκτη εξάρτησης των ηλικιωμένων.
Οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο αναμένεται να υποφέρουν μόνον ελαφρώς από τη γήρανση, σε αντίθεση με την Ιταλία, την Ισπανία και τη Γερμανία, που θα δουν σημαντική αύξηση στους δείκτες εξάρτησης. Η Ιαπωνία είναι και θα παραμείνει η χώρα με τον υψηλότερο δείκτη εξάρτησης, ο οποίος θα αυξηθεί επίσης εκθετικά στην Κίνα: από 21% σε 52% έως το 2050 και πάνω από 100% τη δεκαετία του 2080.
Αύξηση παραγωγικότητας με λιγότερους εργαζομένους
Τα βιομηχανικά ρομπότ χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στα ρομπότ υποκατάστασης, τα οποία αντικαθιστούν άμεσα τους εργαζομένους που γίνονται σπάνιοι στην απασχόληση, και στα ρομπότ παραγωγικότητας, τα οποία βελτιώνουν την ωριαία παραγωγή αυξάνοντας την ταχύτητα και ενισχύοντας την ποιότητα της ανθρώπινης.
Τα πρώτα διατηρούν τα επίπεδα παραγωγής με λιγότερους εργαζομένους. Τα δεύτερα αυξάνουν την παραγωγή με τον ίδιο αριθμό εργαζομένων.
H Ιαπωνία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας η οποία υιοθέτησε ευρέως τον αυτοματισμό, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, μπροστά στην επιδείνωση των δημογραφικών δεδομένων της. Οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού στους τομείς των επίπλων και των μεταφορών οδήγησε στην ενσωμάτωση μηχανημάτων που κάλυψαν τις θέσεις εργασίας οι οποίες δεν ήταν δυνατόν να στελεχωθούν.
Στην Ευρώπη, η ηγετική θέση της Γερμανίας τόσο στην παραγωγή όσο και στην υιοθέτηση ρομπότ θεωρείται πως αντανακλά την ικανότητά της να αξιοποιεί την τεχνολογική καινοτομία για την αντιμετώπιση των δημογραφικών πιέσεων.
Ακολούθησε ο τομέας της κατασκευής σύνθετων ηλεκτρονικών ειδών, όπου τα συνεργατικά ρομπότ και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης βοηθούν τους ηλικιωμένους εργαζομένους να βελτιώσουν τις επιδόσεις τους. Στην Ευρώπη, η ηγετική θέση της Γερμανίας τόσο στην παραγωγή όσο και στην υιοθέτηση ρομπότ θεωρείται πως αντανακλά την ικανότητά της να αξιοποιεί την τεχνολογική καινοτομία για την αντιμετώπιση των δημογραφικών πιέσεων, ιδιαίτερα σε κλάδους με υψηλό δυναμικό αυτοματισμού –βλ. μηχανοκίνητα οχήματα, ηλεκτρονικά και χημικά– όπου τα ρομπότ εκτελούν ολοένα και περισσότερες εργασίες που κάποτε απαιτούσαν πολλές εργατοώρες.
Η μελέτη της Pictet αναφέρεται σε τρία στάδια ενσωμάτωσης της τεχνολογίας στην παραγωγική βάση: Ανάπτυξη και Πρώιμη Υιοθέτηση, Κλιμάκωση και Ενίσχυση Αγοράς, Ενσωμάτωση και Μετασχηματισμός Συστημάτων. Η βιομηχανική ρομποτική μεταβαίνει πλέον στην τρίτη και τελευταία φάση – η πυκνότητα ρομπότ στην Ιαπωνία, στη Νότια Κορέα και στην Κίνα ξεπερνάει τα 40 ανά 1.000 εργαζομένους, σχεδόν τετραπλασιάζοντας τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Η τεχνητή νοημοσύνη όμως εισέρχεται στα πρώιμα στάδια της δεύτερης φάσης: «Δεν έχει ακόμη προχωρήσει στην τρίτη φάση, όπου τα συστήματα προγνωστικού συντονισμού θα διευκολύνουν έναν πλήρη οικονομικό μετασχηματισμό». Ιστορικά, εξάλλου, μεταξύ της τεχνολογικής ανακάλυψης και του τελικού μετασχηματισμού μεσολαβεί η χρονοβόρος διαδικασία της συστηματικής διάδοσης.
Οταν ο σταθμός Pearl Street του Τόμας Εντισον φώτισε ένα τετραγωνικό μίλι στο κάτω Μανχάταν το 1882, η υποκείμενη τεχνολογία δυναμό υπήρχε ήδη για 50 χρόνια. Αντίστοιχα, απελευθέρωση του Ιντερνετ στις ΗΠΑ με τον νόμο περί τηλεπικοινωνιών το 1996 ήταν από τους παράγοντες που ανέβασαν τη χρήση του από το 52% των ενηλίκων το 2000 στο 95% το 2023.
