Την πρώτη της αντιπροσωπευτική αγωγή αποζημίωσης φιλοδοξεί να έχει καταθέσει μέχρι το τέλος του χρόνου η καταναλωτική οργάνωση ΕΚΠΟΙΖΩ (Ενωση Καταναλωτών η Ποιότητα της Ζωής). Η αντιπροσωπευτική αγωγή αφορά την άσκηση αγωγής από εξουσιοδοτημένο φορέα (π.χ. ένωση καταναλωτών) για λογαριασμό πολλών καταναλωτών που έχουν υποστεί τη βλάβη, ενώ η συλλογική αγωγή ασκείται μεν για τα συμφέροντα πολλών ατόμων, αλλά δεν αφορά αποκλειστικά καταναλωτές και δεν απαιτεί την εκπροσώπηση από εγκεκριμένο φορέα.
Ακόμη και εάν ευοδωθούν τα σχέδια της ΕΚΠΟΙΖΩ, σε καμία περίπτωση δεν θα ζήσουμε στην Ελλάδα σκηνές όπως αυτές που περιγράφονται στην ταινία «Εριν Μπρόκοβιτς» ή στην τηλεοπτική σειρά «Dopesick».
Και αυτό διότι σε μια χώρα όπου έτσι κι αλλιώς δεν υπήρχε κουλτούρα συλλογικών αγωγών για διεκδίκηση αποζημίωσης (οι όποιες προσπάθειες στην Ελλάδα τα προηγούμενα χρόνια περιορίζονταν σε αγωγές κυρίως κατά των τραπεζών και κατά του Δημοσίου για διεκδίκηση αναδρομικών στις συντάξεις), η ενσωμάτωση στην ελληνική νομοθεσία το 2023 της κοινοτικής οδηγίας 2020/1828 σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές έγινε με τέτοιο τρόπο που δεν ευνοεί ιδιαιτέρως τη χρήση αυτού του νομικού εργαλείου.
Και αυτό παρά το γεγονός ότι παρέχεται από τον νόμο η δυνατότητα άσκησης αντιπροσωπευτικών αγωγών αποζημίωσης και για παραβάσεις του ανταγωνισμού.
Δεν είναι τυχαίο ότι, 2,5 χρόνια μετά, υπάρχουν μόνο τρεις νομιμοποιούμενοι φορείς για την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών και καμία –ακόμη, τουλάχιστον– αντιπροσωπευτική αγωγή.
Οι τρεις φορείς είναι η ΕΚΠΟΙΖΩ, η μοναδική άλλωστε καταναλωτική οργάνωση στην Ελλάδα η οποία και πριν από το 2023 είχε προβεί σε συλλογικές αγωγές (62 συνολικά, σε 44 εκ των οποίων έχει κερδίσει με αμετάκλητες δικαστικές αποφάσεις), το ΚΕΠΚΑ (Κέντρο Προστασίας Καταναλωτών) και η Ενωση Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδας (ΕΕΚΑ).
Στην Ελλάδα υπάρχουν μόνο τρεις νομιμοποιούμενοι φορείς για την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών και καμία –ακόμη, τουλάχιστον– αντιπροσωπευτική αγωγή.
Την ίδια ώρα, στην άλλη άκρη της ευρωπαϊκής ηπείρου, στην Πορτογαλία, χώρα με αντίστοιχο πληθυσμό με αυτόν της Ελλάδας και όχι πολύ διαφορετική οικονομία από την ελληνική, έχει αναδειχθεί σε πρωτοπόρο στις ομαδικές αγωγές ιδίως για παραβάσεις του ανταγωνισμού, με συνολική αξία αξιώσεων περίπου 43,9 δισ. ευρώ. «Οι αντιπροσωπευτικές αγωγές είναι μια πολύ ακριβή διαδικασία. Απαιτείται προσδιορισμός της ζημίας ξεχωριστά για κάθε καταναλωτή, που πρέπει να περιλαμβάνεται εξαρχής στον φάκελο που θα κατατεθεί στο δικαστήριο. Αυτό από μόνο του χρειάζεται πολλά χρήματα. Οι καταναλωτικές οργανώσεις στην Ελλάδα δεν έχουν λάβει κρατική χρηματοδότηση από το 2013, οπότε καταργήθηκε η δυνατότητα αυτή. Αν και το 2023 επανήλθε η δυνατότητα χρηματοδότησης των καταναλωτικών οργανώσεων από το κράτος, ωστόσο μέχρι στιγμής δεν έχει δοθεί κάτι από τις 300.000 ευρώ που προβλέπονται για όλες τις οργανώσεις, διότι εκκρεμεί η υπογραφή μιας υπουργικής απόφασης», δήλωσε στην «Καθημερινή της Κυριακής» η κ. Παναγιώτα Καλαποθαράκου, πρόεδρος της ΕΚΠΟΙΖΩ.
Η Πορτογαλία, χώρα παρόμοιας οικονομίας με την ελληνική, πρωτοπορεί στις ομαδικές αγωγές, ειδικά για παραβάσεις του ανταγωνισμού, με αξιώσεις που ξεπερνούν τα 43,9 δισ.
Σημειώνεται, δε, ότι μετά την εκκαθάριση του μητρώου καταναλωτικών οργανώσεων το 2023, προκειμένου σε αυτό να περιληφθούν μόνον όσες έχουν πραγματική δραστηριότητα και όχι οι δεκάδες «οργανώσεις-σφραγίδα» του παρελθόντος ο αριθμός τους ανέρχεται πλέον σε μόλις επτά σε όλη την Ελλάδα.
Τα έσοδα των καταναλωτικών οργανώσεων στην Ελλάδα προέρχονται αποκλειστικά από τις συνδρομές των μελών τους. «Εχουμε περίπου 22.000 εγγεγραμμένα μέλη, όμως αυτά που ανανεώνουν τη συνδρομή τους κάθε χρόνο είναι μόλις 1.400», επισήμανε η κυρία Καλαποθαράκου.
Αυτό που περιμένει σε πρώτη φάση ως διευκόλυνση η ΕΚΠΟΙΖΩ είναι η παροχή ενός ψηφιακού εργαλείου από την Κομισιόν, μια ηλεκτρονική πλατφόρμα όπου όσοι ενδιαφέρονται για μια αντιπροσωπευτική αγωγή να εγγράφονται σε αυτήν και να δηλώνουν και τις αξιώσεις τους.
Τι συμβαίνει στην υπόλοιπη Ευρώπη; Κατ’ αρχάς, οι καταναλωτικές οργανώσεις χρηματοδοτούνται από το κράτος και τους δήμους.
Δεύτερον, αρκετές χώρες επέλεξαν κατά την ενσωμάτωση της κοινοτικής οδηγίας 2020/1828 να επιτρέψουν τη χρηματοδότηση των αντιπροσωπευτικών αγωγών από τρίτους (funds), την ώρα που στην Ελλάδα, απαγορεύτηκε ακόμη και η συλλογική χρηματοδότηση (crowdfunding) των αντιπροσωπευτικών αγωγών.
Προκειμένου να μη θεωρηθεί άλλωστε ότι η χρηματοδότηση από funds αντιπροσωπευτικών αγωγών αποζημίωσης είναι αυτοσκοπός της δημιουργίας τους, σε πολλά κράτη-μέλη έχει θεσπισθεί συγκεκριμένο ποσοστό προμήθειας που αυτά λαμβάνουν από την επιδίκαση αποζημιώσεων, π.χ. 10% στη Γερμανία, 30% στην Πολωνία, ενώ σε άλλα προβλέπεται να δημοσιοποιούνται τα στοιχεία όσων χρηματοδοτούν αντιπροσωπευτικές αγωγές (σε Ισπανία, Σλοβενία, Ρουμανία, Τσεχία κ.α.) τόσο για λόγους διαφάνειας όσο και για λόγους αποφυγής φαινομένων ξεπλύματος «μαύρου» χρήματος.
Ζητούν τρεις αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο
Η ύπαρξη αποτελεσματικού θεσμικού πλαισίου για τις αντιπροσωπευτικές αγωγές αποζημίωσης και ειδικά για παραβάσεις του ανταγωνισμού (όπως ήταν π.χ. η απόφαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού για τις προμήθειες που επέβαλλαν οι τράπεζες στις διάφορες συναλλαγές ή παλαιότερα η απόφαση του 2005 για τα σούπερ μάρκετ), πέρα από το γεγονός ότι αποκαθιστά σε μεγαλύτερο βαθμό το κοινό περί δικαίου αίσθημα, περισσότερο από ένα πρόστιμο που επιβάλλεται σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις, θα μπορούσε να λειτουργεί αποτρεπτικά για αντιανταγωνιστικές πρακτικές.
Σύμφωνα με τη μελέτη των κ. Ιωάννη Λιανού (τέως πρόεδρος της Επιτροπής Ανταγωνισμού – Ε.Α.) και Κωνσταντίνου Παντελίδη, που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Αύγουστο στο Λονδίνο (στο University College London) και τιτλοφορείται «The ‘Suspended Step’ of Damages Claims for Competition Law Infringements in Greece: An Institutional Odyssey», η ιδιωτική επιβολή του δικαίου ανταγωνισμού –πέραν δηλαδή των αποφάσεων της Ε.Α.– στην Ελλάδα ήταν ανέκαθεν ελλιπής.
Κατά την περίοδο που προηγήθηκε της ενσωμάτωσης της οδηγίας καταγράφηκαν μόλις τρεις επιτυχείς αγωγές αποζημίωσης για αντιανταγωνιστικές πρακτικές εκ των 27 υποθέσεων που εισήχθησαν ενώπιον των δικαστηρίων, με το συνολικό ύψος των επιδικασθεισών αποζημιώσεων να υπολείπεται συνολικά των 90.000 ευρώ.
Σε πρόσφατη εμπειρική μελέτη των ιδίων για την περίοδο 2020-2025 εντοπίστηκαν 23 υποθέσεις, πλην όμως ελάχιστες εξ αυτών οδήγησαν σε αποζημιώσεις, ενώ φυσικά δεν έχει καταγραφεί καμία αντιπροσωπευτική αγωγή.
Η υπόθεση για την οποία έχουν υπάρξει οι περισσότερες ίσως αγωγές και αποζημιώσεις –όχι βεβαίως ομαδικές αγωγές– αφορά το πολυσυζητημένο «καρτέλ του γάλακτος». Σύμφωνα με τη μελέτη των Λιανού – Παντελίδη, την περίοδο 2020-2024 και με βάση τις δημοσιευμένες αποφάσεις προέκυψαν πέντε επιτυχείς παρεπόμενες υποθέσεις από τη δικαστική διαμάχη σχετικά με το καρτέλ γάλακτος, κατόπιν των σχετικών αποφάσεων της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
Στις τρεις από αυτές, ο Αρειος Πάγος τελικώς επικύρωσε την επιδίκαση αποζημιώσεων για τις καρτελικές συμπράξεις μεταξύ γαλακτοβιομηχανιών για τον περιορισμό των τιμών αγοράς γάλακτος και την κατανομή αγορών με σκοπό την παρεμπόδιση της μετακίνησης των κτηνοτρόφων μεταξύ των εταιρειών.
Νομικοί προτείνουν στους φορείς για την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών να περιληφθούν και εργατικά σωματεία, ενώσεις μικρομεσαίων κ.ά.
Ο Αρειος Πάγος επικύρωσε την επιδίκαση τόσο περιουσιακής ζημίας όσο και ηθικής βλάβης για την προσβολή της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας των εναγόντων.
Αυτό οδήγησε σε συνολικές επιδικασθείσες αποζημιώσεις ύψους λίγο κάτω του 1,8 εκατ. ευρώ.
Αυτό που προτείνουν αρκετές πλευρές –νομικοί με ειδίκευση στο δίκαιο του ανταγωνισμού αλλά και καταναλωτικές οργανώσεις– προκειμένου να διευκολυνθεί η άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών αποζημίωσης και στην Ελλάδα, όπως συμβαίνει σε άλλες χώρες της Ε.Ε. (Πορτογαλία, Γερμανία, Ολλανδία κ.ά.), είναι η τροποποίηση του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου προς τις ακόλουθες κατευθύνσεις:
• Στους εγκεκριμένους φορείς για την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών να περιληφθούν και εργατικά σωματεία, ενώσεις μικρομεσαίων κ.ά. Αυτό που βλέπουμε μέχρι στιγμής είναι μάλλον μια ασυνήθιστη πρακτική: στο νομοσχέδιο για τη νέα Ανεξάρτητη Αρχή Εποπτείας της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή που βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση προβλέπεται η εν λόγω αρχή να έχει αρμοδιότητα να ασκεί και αντιπροσωπευτικές αγωγές καθώς και να παραλαμβάνει τις αιτήσεις των καταναλωτών σε περίπτωση αμετάκλητης απόφασης επί αντιπροσωπευτικής αγωγής για επανόρθωση ή αποκατάσταση και να επιβάλλει κυρώσεις. «Ο ρόλος της Αρχής θα έπρεπε κανονικά να είναι η πρόληψη συμπεριφορών που οδηγούν τους καταναλωτές σε αγωγές», σχολίασαν νομικοί κύκλοι στην «Καθημερινή».
• Να επιτραπεί, με αυστηρούς κανόνες διαφάνειας, η χρηματοδότηση των αγωγών από τρίτους.
• Να ακολουθηθεί η πρακτική του «opt out», κατά το μοντέλο της Πορτογαλίας: στην αντιπροσωπευτική αγωγή αποζημίωσης συμμετέχουν όλοι όσοι εντάσσονται στην ομάδα υπέρ της οποίας ασκείται η αγωγή (η οποία μπορεί να αφορά και εκατομμύρια καταναλωτές), εκτός εάν ζητήσουν την εξαίρεσή τους από τη συγκεκριμένη ομάδα.
