Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που μουσικοσυνθέτες και στιχουργοί, είτε οι ίδιοι είτε κληρονόμοι τους, αρνούνται να συναινέσουν στη δημόσια εκτέλεση έργων τους παρόλο που ο εκτελεστής καλλιτέχνης (π.χ. ο τραγουδιστής) ή ο παραγωγός μιας συναυλίας ή παράστασης έχουν λάβει τις απαραίτητες άδειες (του περιουσιακού δικαιώματος) για τη νόμιμη εκτέλεσή τους από οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης ή εταιρείες της Ελλάδας ή του εξωτερικού. Τι είναι λοιπόν αυτό που καθιστά «παράνομη» κατά τη γνώμη τους (των μουσικοσυνθετών, των στιχουργών ή των κληρονόμων τους) τη δημόσια εκτέλεση των έργων τους; Το λεγόμενο ηθικό δικαίωμα. Οι δημιουργοί παντός τύπου προστατευόμενων με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας έργων έχουν σύμφωνα με τον νόμο (ν. 2121/1993), εκτός από περιουσιακό, και ηθικό δικαίωμα. Είναι το δικαίωμα εκείνο που διαφυλάσσει τον προσωπικό δεσμό που έχουν με το έργο τους και το οποίο στην Ελλάδα –αλλά και στις περισσότερες χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης– θεωρείται διάταξη αναγκαστικού δικαίου, δηλαδή δεν μπορεί κανείς να παραιτηθεί από αυτό, και είναι αμεταβίβαστο. Το δικαίωμα αυτό περιέχει μια σειρά ειδικότερων εκφάνσεων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και το δικαίωμα δημοσίευσης. Σύμφωνα με αυτό, ο δημιουργός αποφασίζει πότε, πώς και εάν θα δημοσιεύσει το έργο του. Οι κληρονόμοι δεσμεύονται από τη βούληση του αποθανόντος δημιουργού και αν αυτή δεν υπάρχει, τότε κρίνουν ανεξάρτητα. Το δικαίωμα δημοσίευσης λήγει μαζί με το περιουσιακό δικαίωμα, δηλαδή 70 χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού.
Ωστόσο, το ηθικό δικαίωμα δεν είναι ανέλεγκτο. Δεν μπορεί δηλαδή κανείς να το ασκεί χωρίς όρια, ενώ ενίοτε η άσκησή του ενδέχεται ανάλογα με τις περιστάσεις να θεωρηθεί καταχρηστική. Για παράδειγμα, από τη μια πλευρά θεωρήθηκε νόμιμη η άρνηση κληρονόμου μουσικοσυνθέτη να συναινέσει στη χρήση μουσικής σε θεατρική παράσταση που θα αναμειγνυόταν με ελαφρά μουσική, για την οποία ο δημιουργός είχε εκφράσει όσο ήταν εν ζωή την αποδοκιμασία του. Από την άλλη πλευρά θεωρήθηκε καταχρηστική η άρνηση κληρονόμου γνωστού συνθέτη να συναινέσει σε δημόσια εκτέλεση τραγουδιών από γνωστές κινηματογραφικές ταινίες και θεατρικές παραστάσεις. Σε περιπτώσεις προσβολής δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (και άρα και ηθικού δικαιώματος), εφαρμογή έχει το δίκαιο της χώρας στην οποία ζητείται προστασία. Αν και στην ηπειρωτική Ευρώπη το ηθικό δικαίωμα προστατεύεται σχεδόν με τον ίδιο τρόπο όπως στην Ελλάδα, αυτό δεν συμβαίνει στις χώρες του αγγλοσαξονικού δικαίου, όπου έχει μειωμένη ισχύ, π.χ. στη Βρετανία, στην Ιρλανδία, στην Κύπρο και στις ΗΠΑ. Συνεπώς η έκβαση τέτοιου είδους προσφυγών είναι μάλλον αβέβαιη.
* H κ. Ειρήνη Σταματούδη είναι καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
