«Ακολούθησε το χρήμα», συμβουλεύει ο μυστηριώδης πληροφοριοδότης Deep Throat σε μια από τις πιο εμβληματικές σκηνές της ταινίας «Ολοι οι άνθρωποι του προέδρου» (1976) σε σκηνοθεσία Αλαν Τζ. Πάκουλα. Η φράση αυτή καθοδηγεί την έρευνα δύο ρεπόρτερ της εφημερίδας The Washington Post, των Μπομπ Γούντγουορντ (Ρόμπερτ Ρέντφορντ) και Καρλ Μπερνστάιν (Ντάστιν Χόφμαν), γύρω από το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ, υποδεικνύοντας ότι η ουσία βρίσκεται στον τρόπο που κινούνται τα χρήματα στην πολιτική εξουσία.
Οι ρεπόρτερ έφεραν στο φως τη διαφθορά στην κυβέρνηση Ρίτσαρντ Νίξον και οδήγησαν στη μοναδική παραίτηση προέδρου των ΗΠΑ — ένα γεγονός που αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο της δημοσιογραφίας στον έλεγχο κάθε μορφής εξουσίας. «Θα έλεγα ότι η συγκεκριμένη ταινία δεν είναι απλώς μια ιστορία επιτυχίας. Είναι ένα μοντέλο δημοσιογραφίας ως θεσμικού ελέγχου της εξουσίας που δυστυχώς τα τελευταία χρόνια νομίζω ότι καθίσταται πιο επίκαιρη από ποτέ», λέει στην «Κ» ο καθηγητής του Τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Νίκος Παναγιώτου.
Στη σκηνή, ο Γούντγουορντ παραδέχεται ότι οι ρεπόρτερ έχουν μόνο αποσπασματικά στοιχεία, και όχι όλο το παζλ της υπόθεσης. Εκείνη τη στιγμή αναδεικνύονται τα προσεκτικά βήματα της έρευνας, η ένταση και η επιμονή που απαιτούνται για να ξεδιπλωθεί η αλήθεια. Κάθε τηλεφώνημα και κάθε συνάντηση με πηγές είναι ένα μικρό κομμάτι που φέρνει πιο κοντά στην αλήθεια.
Αυτή η αίσθηση της μεθοδικής δουλειάς αντικατοπτρίζει την πραγματική ιστορία πίσω από τα γεγονότα του 1972: δύο χρόνια αργότερα, οι Γούντγουορντ και Μπερνστάιν κατέγραψαν την έρευνά τους στο βιβλίο «All the President’s Men», και το 1976 η κινηματογραφική διασκευή του βιβλίου μετέφερε πιστά την ιστορία στην οθόνη, καθιερώνοντας τους δύο ρεπόρτερ σύμβολα δημοσιογραφικής ακεραιότητας.
«Η ταινία απεικόνισε τους δημοσιογράφους ως ήρωες που κυνηγούν την αλήθεια, θέτοντας ένα πρότυπο για το τι σημαίνει να υπηρετείς την ενημέρωση».
Πενήντα χρόνια μετά την παγκόσμια κυκλοφορία του, στις 9 Απριλίου του 1976, το φιλμ παραμένει σταθμός για το επάγγελμα της δημοσιογραφίας — όχι μόνο για την ιστορία που αφηγείται, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο αποτυπώνει την ίδια τη διαδικασία της έρευνας. «Η ταινία απεικόνισε τους δημοσιογράφους ως ήρωες που κυνηγούν την αλήθεια, θέτοντας ένα πρότυπο για το τι σημαίνει να υπηρετείς την ενημέρωση», εξηγεί ο κινηματογραφικός συντάκτης του περιοδικού The New Yorker και συγγραφέας Μάικλ Σούλμαν.
Ο τέταρτος πυλώνας
Οπως αναφέρει πρόσφατο δημοσίευμα του Conversation, το φιλμ ξεπερνά το δραματικό επίπεδο και παρουσιάζει τεκμηριωμένα τη δουλειά του ρεπόρτερ: υπομονή, συγκέντρωση στοιχείων, συνεχείς διασταυρώσεις και τηλεφωνικές επικοινωνίες. Αυτή η προσοχή στη λεπτομέρεια και η αφοσίωση στο ρεπορτάζ καθιστούν την ταινία ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα ερευνητικής δημοσιογραφίας στο σινεμά.
Η αξία της προσέγγισης αυτής γίνεται πιο κατανοητή αν σκεφτεί κανείς τον ευρύτερο ρόλο της δημοσιογραφίας στην κοινωνία. «Γιατί όλο αυτό το διάστημα, κι αν ανατρέξουμε κάποιες δεκαετίες πίσω, θα δούμε ότι ουσιαστικά η δημοσιογραφία αναγνωριζόταν ως τέταρτος πυλώνας», επισημαίνει ο κ. Παναγιώτου. «Αναγνωριζόταν ως πραγματικά η τέταρτη εξουσία μέσα σε ένα θεσμικό οικοδόμημα στο οποίο ο ρόλος της υπογραμμιζόταν ως κάτι παραπάνω από κρίσιμης σημασίας».
Παρά τον σημαντικό αυτό ρόλο, η εικόνα της στην ποπ κουλτούρα συχνά διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από την πραγματικότητα. «Στις ταινίες και τις σειρές, οι δημοσιογράφοι εμφανίζονται συνήθως ως κακοί, ύπουλοι ή διεφθαρμένοι – μια εικόνα που δεν αντανακλά την καθημερινή τους δουλειά», τονίζει ο Σούλμαν. Κι όμως, στην πραγματικότητα, «η ελεύθερη δημοσιογραφία δέχεται συνεχείς πολιτικές και οικονομικές πιέσεις, και οι περισσότεροι από εμάς απλώς προσπαθούμε να κάνουμε σωστά τη δουλειά μας, να ενημερώσουμε και να ερμηνεύσουμε τον κόσμο».
Ενα λειτούργημα
Κόντρα στις παρανοήσεις και τις πιέσεις, η ταινία υπενθυμίζει ότι η δημοσιογραφία δεν είναι μόνο ένα επάγγελμα, αλλά ένα λειτούργημα: υπηρετεί το κοινό συμφέρον και «διασφαλίζει τη λογοδοσία στην κοινωνία», σύμφωνα με τον κ. Παναγιώτου. «Η ταινία, λοιπόν, δεν ήταν μια απλή ιστορία. Υπήρξε η αφορμή να δείξει ότι η δημοσιογραφία μπορεί να λειτουργήσει ως δημόσιο αγαθό με συγκεκριμένα πολιτικά αποτελέσματα. Η κοινή γνώμη πρέπει να έχει πρόσβαση σε αυτή, και η πολιτεία και η κοινωνία οφείλουν να διασφαλίζουν αυτή την πρόσβαση», προσθέτει.
«Αν στο Γουότεργκεϊτ το πρόβλημα ήταν η εξουσία, σήμερα είναι η μη ορατότητα».
Είναι, δυστυχώς, γεγονός ότι η αξιοπιστία των δημοσιογράφων, και του ρόλου τους, έχει εξασθενήσει τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημοσιογραφίας, «αυτό αναδεικνύει ακόμη περισσότερο το επίκαιρο της συγκεκριμένης ταινίας, καθώς σήμερα έχουμε περισσότερη πληροφορία από ποτέ, αλλά ταυτόχρονα λιγότερη εμπιστοσύνη από ποτέ». Ενα σύγχρονο μοντέλο δημοσιογραφίας θα απαιτούσε συνεχώς τη θεσμική στήριξη, όπως υποστηρίζει. «Αν στο Γουότεργκεϊτ το πρόβλημα ήταν η εξουσία, σήμερα είναι η μη ορατότητα. Ποιος ελέγχει τα θέματα που διαβάζουμε; Ποια θέματα κρύβονται; Και ποιος ασκεί αυτόν τον έλεγχο και τη λογοδοσία;».
Οι περισσότεροι δημοσιογράφοι εξακολουθούν να μιλούν για την ταινία αυτή πενήντα χρόνια μετά. Και όπως σημειώνει ο Σούλμαν: «Αυτό υπενθυμίζει σε εμάς τους δημοσιογράφους και στο κοινό πώς μπορούμε να γίνουμε όσο το δυνατόν καλύτεροι».
