Τον Μάιο του 2023 η παλαιστινιακής καταγωγής, γεννημένη στις ΗΠΑ, Σεριέν Νταμπίς, έφτασε στην πατρίδα των προγόνων της για να γυρίσει μια ταινία. «Είχα ξεκινήσει να σκέφτομαι την ιστορία του φιλμ ήδη από το 2014, όμως δεν ξεκίνησα να γράφω το σενάριο παρά το 2020. Εκανα πολύ μεγάλη έρευνα, διάβασα πολλά βιβλία, βυθίστηκα πραγματικά στην ιστορία της Παλαιστίνης. Περάσαμε πέντε μήνες με την ομάδα μου προετοιμάζοντας το φιλμ εκεί και τότε, δύο εβδομάδες πριν από τα γυρίσματα, συνέβη η 7η Οκτωβρίου και τα πάντα σταμάτησαν», μας λέει η Νταμπίς, την οποία συναντάμε διαδικτυακά. Οταν τη ρωτάμε πώς νιώθει αυτές τις μέρες, η απάντηση είναι αφοπλιστική: «Τα φώτα έχουν φύγει πια από τη Γάζα, όμως η τραγωδία εκεί συνεχίζεται. Και ο σύζυγός μου είναι Ιρανός, οπότε καταλαβαίνετε…». Στο φιλμ «Στη σκιά της πορτοκαλιάς», που κυκλοφορεί εδώ και μερικές μέρες στις ελληνικές αίθουσες, η Νταμπίς επιχειρεί μια καταγραφή της σύγχρονης πορείας της Παλαιστίνης με αφετηρία το 1948, μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας που ξεριζώνεται εκείνο τον καιρό από τη Γιάφα. Επειτα από περιπέτειες ο πάτερ φαμίλιας, Σαρίφ, θα επανενωθεί με τα υπόλοιπα μέλη σε κάποιον προσφυγικό οικισμό της Δυτικής Οχθης.
«Στο επίκεντρο του φιλμ βρίσκεται και ένα ερώτημα ταυτότητας για τους Παλαιστινίους. Για πόσο καιρό θα μπορούμε να κρατιόμαστε από το παρελθόν, το ποιοι είμαστε, να αγωνιζόμαστε για δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια(…)».
«Δεν είναι η ιστορία της δικής μου οικογένειας, όμως υπάρχουν αρκετά προσωπικά στοιχεία. Ο πατέρας μου είναι από τη Γιάφα και ο χαρακτήρας του Σαρίφ είναι εμπνευσμένος από εκείνον. Εφυγε από την Παλαιστίνη το 1967, οπότε τα αδέλφια μου και εγώ γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε στη διασπορά. Θυμάμαι τον πατέρα μου να γίνεται όλο και πιο οργισμένος, αποπροσανατολισμένος με τα χρόνια, όπως συμβαίνει και με τον Σαρίφ στην ταινία. Οι εξελίξεις στην πατρίδα του τον άλλαξαν», σημειώνει η Νταμπίς. Τελικά η ταινία της αναγκάστηκε και εκείνη να μεταναστεύσει, περνώντας μεταξύ άλλων και από την Ελλάδα. «Βρεθήκαμε σε πολύ δύσκολη θέση, έπρεπε να συγκεντρώσουμε επιπλέον χρήματα, γιατί όλη η δουλειά που έγινε στην Παλαιστίνη είχε πια χαθεί. Αποφασίσαμε όμως ότι πλέον ήταν ακόμη πιο σημαντικό να κάνουμε την ταινία, να δώσουμε ένα ιστορικό πλαίσιο του τι συμβαίνει. Ετσι γυρίσαμε ένα μέρος στην Κύπρο και άλλο ένα –το μεγαλύτερο– σε έναν παλαιστινιακό προσφυγικό οικισμό στην Ιορδανία. Δεν χάσαμε σε αυθεντικότητα γιατί ουσιαστικά αφηγούμαστε την ιστορία αυτών των ανθρώπων. Για το τελευταίο κομμάτι του φιλμ, γυρίσαμε στην Αθήνα και στη Ρόδο. Το μεσαιωνικό τμήμα της Ρόδου αντικατέστησε την παλιά πόλη της Γιάφα».
Τοποθετημένη σε τέσσερα διαφορετικά χρονικά στιγμιότυπα (1948, 1978, 1988, 2022), η ταινία πράγματι καλύπτει ιστορικά τις εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών, με τρόπο που σπάνια –ή σχεδόν ποτέ– έχουμε δει να γίνεται στην κινηματογραφική μυθοπλασία. «Είναι απολύτως απαραίτητο να μελετάμε το παρελθόν προκειμένου να κατανοήσουμε το παρόν. Ολοι γνωρίζουν πώς και για ποιους λόγους δημιουργήθηκε το κράτος του Ισραήλ, όμως πολύ λιγότεροι ξέρουν τι συνέβη τότε στους Παλαιστινίους και τι συνέχισε να συμβαίνει επί δεκαετίες, πόσα υπέφεραν μέχρι τη σημερινή γενοκτονία στη Γάζα. Το γεγονός για παράδειγμα ότι υπήρξαν πάρα πολλά ειρηνικά κινήματα αντίστασης. Στο επίκεντρο πάντως του φιλμ βρίσκεται και ένα ερώτημα ταυτότητας για τους Παλαιστινίους. Για πόσο καιρό θα μπορούμε να κρατιόμαστε από το παρελθόν, το ποιοι είμαστε, να αγωνιζόμαστε για δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια, ενώ παράλληλα προσπαθούμε να ζήσουμε στο παρόν, να αποδεχθούμε αυτό που συμβαίνει και να μη βασανίζουμε, ακόμα και τους ίδιους τους εαυτούς μας;», αναφέρει η Σεριέν Νταμπίς.
Το όνειρο της συνύπαρξης
Το πιο ενδιαφέρον ίσως κομμάτι του φιλμ, τουλάχιστον από πολιτικής άποψης, είναι το τελευταίο, εκεί όπου το όνειρο της συνύπαρξης συνθλίβεται κάτω από τη σκληρή πραγματικότητα· παρ’ όλα αυτά κι εδώ επιζεί ένα μήνυμα ανθρωπιάς: «Δεν μπορεί να υπάρξει συνύπαρξη με τον καταπιεστή σου. Ενα βασικό πρόβλημα της ισραηλινής κοινωνίας είναι ότι δεν “βλέπει” του Παλαιστινίους, αρνείται να τους αναγνωρίσει. Οπότε στο τέλος έχουμε ξανά μια αντιπαράθεση, αν και πιο ήπια, μαζί με ένα ανθρωπιστικό μήνυμα. Αλλωστε, η αγάπη είναι που κάνει τελικά αυτούς τους ανθρώπους να επιβιώνουν».
Η ταινία της Νταμπίς έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά από φιλμ των τελευταίων 2-3 ετών («Η φωνή της Χιντ Ρατζάμπ», «Κάποτε στη Γάζα», «Κράτα την ψυχή σου στο χέρι και περπάτα» κ.ά.), που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο καθιστούν την Παλαιστίνη περισσότερο «ορατή» στη μεγάλη οθόνη. «Είναι αληθινά υπέροχο που αυτές οι ιστορίες λέγονται και υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ που θέλουν να τις μάθουν. Το γεγονός για παράδειγμα ότι το “No Other Land” κέρδισε το Οσκαρ ντοκιμαντέρ και τα πήγε πολύ καλά στο box office είναι ενδεικτικό της αλλαγής στην προοπτική του κοινού. Σε επίπεδο πολιτικής, βέβαια, δεν νομίζω ότι οποιαδήποτε ταινία μπορεί να κάνει τη διαφορά ή να αλλάξει τα πράγματα. Από την άλλη, οι μεταβολές στην κουλτούρα και στις απόψεις μπορούν ίσως με το πέρασμα του χρόνου να επηρεάσουν και τις πολιτικές εξελίξεις. Τουλάχιστον αυτό ελπίζω. Ούτως ή άλλως, εμείς οι Παλαιστίνιοι έτσι μένουμε ζωντανοί, ελπίζοντας».
