Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης παρέσερνε την οικονομία της Φινλανδίας σε βαθιά ύφεση. Σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, μια σαπουνόπερα κατακτούσε τους τηλεοπτικούς δέκτες της χώρας: η «Τόλμη και γοητεία» (The Bold and the Beautiful), προκαλώντας ενθουσιασμό και αφοσίωση στους θεατές.
Η αμερικανική σειρά, που έκανε πρεμιέρα στο CBS τον Μάρτιο του 1987 και γνώρισε άμεσα επιτυχία, άνοιξε στους θεατές ένα λαμπερό, μελοδραματικό σύμπαν ίντριγκας, έρωτα και οικογενειακών συγκρούσεων. Με συχνές δόσεις δράματος και συναισθηματικών ανατροπών, η «Τόλμη και γοητεία» προσέφερε ρυθμό και μια αίσθηση σταθερότητας στην καθημερινότητα εκατομμυρίων σπιτιών.
Η παρουσία της σειράς στις φινλανδικές οθόνες και η φρενίτιδα που προκάλεσε, οδήγησαν στη δημιουργία του ντοκιμαντέρ «Στον πυρετό της σαπουνόπερας» (Soap Fever) σε σκηνοθεσία Ινκα Αχτέ, το οποίο εξερευνά τον κοινωνικό και ψυχολογικό αντίκτυπο της σειράς στη Φινλανδία. Το φιλμ θα προβληθεί στο διεθνές διαγωνιστικό τμήμα του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
«Η δημοτικότητά της βασίστηκε σε αναγνωρίσιμα ραδιοφωνικά και χολιγουντιανά μελοδραματικά μοτίβα, σε τυποποιημένους χαρακτήρες, στη συστηματική καλλιέργεια αγωνίας και μυστηρίου και σε μια έντονα έμφυλη οπτική», λέει η καθηγήτρια-σύμβουλος ΕΑΠ, επιμελήτρια τεκμηρίωσης στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη. «Οι αφηγήσεις περιστρέφονται συνήθως γύρω από υπερβολικά πλούσιες οικογένειες, των οποίων τα επαγγελματικά και οικογενειακά αδιέξοδα διαπλέκονται με έντονα πάθη και αδιάκοπες ίντριγκες σε ένα ηθικολογικό πλαίσιο», εξηγεί, τονίζοντας ότι το ίδιο μοτίβο συναντάμε και σε άλλες δημοφιλείς σαπουνόπερες παλαιότερων δεκαετιών όπως οι «Dallas» (1978) και «Δυναστεία» (1981).
Η απήχηση αυτού του είδους σειρών στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν σημαντική, όπως λέει η κ. Κασσαβέτη, η οποία σημειώνει ότι αυτή η δημοφιλία δεν περιορίστηκε μόνο εκεί. «Η σαπουνόπερα δεν μπορεί να “περηφανευτεί” για αισθητικούς ή σεναριακούς νεωτερισμούς, κατέγραψε, όμως, υψηλά ποσοστά τηλεθέασης σε διαφορετικά εθνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα».
Στην Ελλάδα, η επιρροή της ήταν σημαντική. «Παρόλο που η αμερικανική σαπουνόπερα από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και καθ’ όλη τη δεκαετία του 1980 καταλάμβανε περιορισμένο χώρο στον προγραμματισμό της ελληνικής κρατικής τηλεόρασης, η συμβολή της στη διαμόρφωση τηλεοπτικών συνηθειών και στη δημιουργία διακειμενικών αναφορών υπήρξε καθοριστική», εξηγεί η καθηγήτρια-σύμβουλος ΕΑΠ.
Η άφιξη, μάλιστα, του τηλεοπτικού «Ριτζ Φόρεστερ» στην Αθήνα «προκάλεσε πρωτοφανή συνωστισμό θαυμαστριών, ενώ η εμπορική αξιοποίηση των χαρακτήρων –από σχολικά είδη μέχρι γαριδάκια με την “Κάρολαϊν” και τον “Ριτζ”– μαρτυρεί το εύρος της πολιτισμικής της διείσδυσης». Παρόμοιο φαινόμενο παρατηρήθηκε και στη Φινλανδία, με την αντιμετώπιση των πρωταγωνιστών της σειράς από τους Φινλανδούς, ως ροκ σταρ. Το ντοκιμαντέρ της Αχτέ καταγράφει και αυτή την πλευρά.
Στη συνέχεια, η ίδια λογική μελοδραματικής καθημερινότητας μεταφέρθηκε στις ελληνικές παραγωγές των 90s. Σειρές όπως η «Λάμψη» (1991) και το «Καλημέρα Ζωή» (1993) του Νίκου Φώσκολου έγιναν η «δική μας Τόλμη και γοητεία», παίζοντας σε κάθε ελληνικό σαλόνι.
Το «καταφύγιο»
Σε μια καθημερινότητα γεμάτη άπειρες απαιτήσεις, η τηλεόραση –και ιδιαίτερα η μυθοπλασία– μπορεί να λειτουργήσει ως μια μικρή σταθερά, προσφέροντας οικειότητα και συναισθηματική ευφορία. Σύμφωνα με πρόσφατη διεθνή έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychiatry, η παρακολούθηση τηλεοπτικών σειρών μπορεί να αποτελέσει προσαρμοστική στρατηγική αντιμετώπισης του άγχους, βοηθώντας τους θεατές να διαχειριστούν το στρες και να βρουν ανακούφιση μέσα από την επαναλαμβανόμενη επαφή με γνώριμους αφηγηματικούς κόσμους. Στην περίπτωση της Φινλανδίας, αυτή η διάσταση αποδείχθηκε ιδιαίτερα ευεργετική.
«Η στροφή σε μια αγαπημένη τηλεοπτική σειρά μπορεί να λειτουργήσει ως “καταφύγιο”, κυρίως επειδή προσφέρει μια ασφαλή και προβλέψιμη αφήγηση», σημειώνει η ψυχολόγος – συστημική/οικογενειακή ψυχοθεραπεύτρια και συντονίστρια των «Cinematherapy Nights», Ελίνα Πανταλέων. «Οι σαπουνόπερες ειδικότερα συνδυάζουν τη σταθερή αφηγηματική δομή με έντονη συναισθηματική φόρτιση· τα σεναριακά σκαμπανεβάσματα κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον, ενώ η επαναληπτικότητα δημιουργεί αίσθηση ελέγχου και οικειότητας».
Η καθημερινή ή εβδομαδιαία παρακολούθηση σειρών με μακροχρόνιες πλοκές και προσεγμένες λεπτομέρειες από προσωπικές στιγμές των χαρακτήρων καλλιεργεί εξοικείωση με το σενάριο. «Ετσι ενεργοποιείται και η ονειροπόληση, η λειτουργία που μας επιτρέπει να φανταζόμαστε εναλλακτικά σενάρια ζωής, να δοκιμάζουμε ρόλους και να δίνουμε χώρο σε όσα ίσως δεν εκφράζονται στην καθημερινότητα. Μιλάμε για μια ασφαλή και προβλέψιμη απόδραση από τις προκλήσεις της καθημερινότητας», τονίζει η ψυχολόγος.
Στα θετικά, όπως εξηγεί η κ. Πανταλέων, προστίθεται και η «μείωση της αίσθησης μοναξιάς, ενώ μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή συντροφικότητας και συναισθηματικής σταθερότητας, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που περνούν πολλές ώρες μόνοι ή σε ηλικιωμένους, όταν ο κοινωνικός κύκλος συχνά περιορίζεται».
Η συστηματική παρακολούθηση σειρών όπως η «Τόλμη και γοητεία» είναι κάθε άλλο από αρνητική. Ωστόσο, σύμφωνα με την ψυχολόγο, «όταν γίνει η μοναδική πηγή ευχαρίστησης ή αντικαθιστά τις πραγματικές σχέσεις, τότε αποτελεί “καμπανάκι” για να αναρωτηθούμε ποια βαθύτερη ανάγκη καλύπτεται ή ποια επιθυμία αποκαλύπτεται όταν ζούμε μέσα από τις ζωές των τηλεοπτικών χαρακτήρων».
