Η αναμέτρηση με την Ιστορία και την πολιτική στον κινηματογράφο –και σε οποιαδήποτε τέχνη– δεν είναι εύκολη υπόθεση. Ο Σεργκέι Λοζνίτσα, πάντως, δεν δίστασε ποτέ να πάρει την ευθύνη και να ρισκάρει, δημιουργώντας πότε τολμηρά ντοκιμαντέρ όπως «Η φυσική ιστορία της καταστροφής» του 2022 και πότε διεισδυτικές και εν μέρει προφητικές μυθοπλασίες, σαν το «Donbass» του 2018. Στο σημερινό περιβάλλον βέβαια της συνεχιζόμενης ρωσοουκρανικής σύγκρουσης οι καλλιτεχνικές επιλογές γίνονται ακόμη πιο περίπλοκες – γι’ αυτό ίσως ο Ουκρανός κινηματογραφιστής επέλεξε να ασχοληθεί με μια ιστορία από το (σοβιετικό) παρελθόν για τη νέα του ταινία με τίτλο «Δύο εισαγγελείς», που κυκλοφορεί από την περασμένη Πέμπτη στις αίθουσες.
«Ως κοινωνία ανθρώπων που ζήσαμε τη σοβιετική εποχή και έχουμε κοινό υπόβαθρο, πιστεύω ότι πρέπει να αναλογιστούμε την Ιστορία, σε διαφορετική περίπτωση αυτή θα επαναληφθεί. Βασικά, ήδη επαναλαμβάνεται με όσα συμβαίνουν στη Ρωσία σήμερα», μας λέει διαδικτυακά ο Σεργκέι Λοζνίτσα. Η ταινία του μας ταξιδεύει στη σταλινική ΕΣΣΔ του 1937, εκεί όπου μια επιστολή διαμαρτυρίας ενός πολιτικού κρατουμένου φτάνει, σχεδόν ως εκ θαύματος, στα χέρια του τοπικού νεοδιορισμένου εισαγγελέα. Παρακινημένος από το αγνό αίσθημα καθήκοντος, εκείνος θα κάνει τα πάντα προκειμένου να συναντήσει τον κρατούμενο και να ρίξει φως στην υπόθεσή του.
«Αν και γράφτηκε το 1968, η συγκεκριμένη ιστορία εκδόθηκε μόλις το 2008, ενώ μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η κόρη του συγγραφέα βρισκόταν σε δικαστικό αγώνα προκειμένου να της παραδοθεί το κατασχεμένο χειρόγραφο. Ο Γκεόργκι Ντεμίντοφ ήταν φυσικός, ο οποίος πέρασε 14 χρόνια στα γκουλάγκ, ενώ στα βιβλία του θέλησε να μεταφέρει την εμπειρία του και να προειδοποιήσει τους αναγνώστες για τους κινδύνους ενός συστήματος επιβολής και καταπίεσης. Το ίδιο επιχειρώ να κάνω κι εγώ με την ταινία».
Είναι επίπονο να αγγίζεις την Ιστορία, αλλά πρέπει να γίνει τώρα. Αν σκέφτομαι κάτι, είναι ότι οι ταινίες μου έχουν αργήσει.
Ο νεαρός ήρωας του φιλμ είναι ένας άνθρωπος αφοσιωμένος στη δουλειά αλλά και στις αξίες του, ένας καλός μπολσεβίκος, που δεν θέλει να πιστέψει ότι η διαφθορά βασιλεύει γύρω του. Το πρόβλημα λοιπόν είναι το σύστημα ή οι άνθρωποι που το εφαρμόζουν; «Δεν μπορείς να μαγειρέψεις νόστιμο φαγητό με καλά υλικά και κακή συνταγή», απαντάει ο Λοζνίτσα και συνεχίζει: «Το σύστημα είναι το πρόβλημα. Οσο καλή θέληση και να έχεις, καταλήγεις σαν τον Δον Κιχώτη να κυνηγάς φαντάσματα. Ειδικά σε μια βιομηχανική, γραφειοκρατική κοινωνία, όπου κυριαρχεί μια ξύλινη γλώσσα και άκαμπτοι κανόνες».
Μιλώντας για γραφειοκρατία, ένα στοιχείο που ξεχωρίζει εξαρχής στους «Δύο εισαγγελείς» είναι η καφκική ατμόσφαιρα, με την «ψυχρή» φωτογραφία να πλαισιώνει ταιριαστά την αυστηρή αρχιτεκτονική και την πιεστική ομοιομορφία στις περισσότερες εκφάνσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας. «Οταν επιλέγω την αισθητική μιας ταινίας φροντίζω να ταιριάζει με το θέμα. Πιστεύω ότι εδώ βοηθάει στο να αποκτήσει ο θεατής μια αίσθηση της εποχής. “Καφκικό” θα μπορούσα να χαρακτηρίσω αυτό που ζει ολόκληρη η ανθρωπότητα από τις αρχές του 20ού αιώνα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση υπάρχει το ζήτημα της ταυτότητας – ένα πολιτικό δημιούργημα το οποίο αντιμάχεται την ατομική σου ταυτότητα», εξηγεί ο Λοζνίτσα.
Σκέφτεται ποτέ ότι το να κάνει τέτοιου είδους ταινίες «εν θερμώ», όσο ακόμη οι πολεμικές συγκρούσεις είναι σε εξέλιξη, μπορεί να υποβαθμίσει το καλλιτεχνικό του όραμα; «Και τι άλλο μπορώ να κάνω; Αυτό που συμβαίνει τώρα έχει βαθιές ρίζες στο παρελθόν. Είναι επίπονο να αγγίζεις την Ιστορία αλλά πρέπει να γίνει τώρα. Αν σκέφτομαι κάτι, είναι ότι οι ταινίες μου έχουν αργήσει…».
Ποια αναλογία εντοπίζει εκείνος ανάμεσα στη σταλινική ΕΣΣΔ και τη Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν; «Οταν ο Στάλιν πέθανε το 1953, πέντε σπουδαίοι Ρώσοι κινηματογραφιστές, όλοι τους με καλές σχέσεις με το καθεστώς, έφτιαξαν ένα ντοκιμαντέρ γύρω από την κηδεία του, όμως ακόμη κι αυτό απαγορεύτηκε και το υλικό που είχαν γυρίσει κατασχέθηκε. Παρουσιάστηκε στο κοινό μόλις το 1988. Ολα αυτά τα χρόνια πολλά πράγματα δεν αντιμετωπίστηκαν κι αυτό δεν έκανε καλό. Πέρυσι οι τρεις δικηγόροι που υπερασπίστηκαν τον Αλεξέι Ναβάλνι, κάνοντας τη δουλειά τους, συνελήφθησαν και τώρα είναι στη φυλακή. Στη Ρωσία επαναδημιουργείται, σε άλλη ίσως κλίμακα, το ίδιο πράγμα, η ίδια μέθοδος». Και η Αμερική του Τραμπ; «Οποιαδήποτε κοινωνία δεν προστατεύεται από την απολυταρχική εξουσία μπορεί να καταλήξει εκεί. Ελπίζω ότι η αμερικανική (σ.σ. κοινωνία) είναι πολύ πιο υγιής από τη ρωσική και θα τα καταφέρει».
