Στον «Σπόρο της ιερής συκιάς» του Μοχαμάντ Ρασούλοφ, μια μεσοαστική οικογένεια φτάνει στα όρια της διάλυσης όταν ο πατέρας, ο οποίος έχει μόλις προαχθεί στο δημόσιο αξίωμα του «ερευνητή-δικαστή», έρχεται αντιμέτωπος με τις δύο έφηβες κόρες του, με αφορμή τη μυστηριώδη εξαφάνιση ενός όπλου. Ταυτόχρονα στον δρόμο ξεσπούν ταραχές, όταν η αστυνομία ηθών δολοφονεί μια νεαρή γυναίκα. Στην ταινία, όλα αυτά τα παρακολουθούμε μέσα από τα κινητά των δύο κοριτσιών, μόνο που εδώ δεν πρόκειται για σενάριο – είναι τα πραγματικά ερασιτεχνικά βίντεο από την εξέγερση του 2022, τα οποία ευφυώς ο Ρασούλοφ εγκιβωτίζει στην ταινία του. Η τελευταία είναι σαν να προαναγγέλλει όσα συγκλονιστικά συμβαίνουν αυτές τις ημέρες στους δρόμους της Τεχεράνης και των άλλων πόλεων του Ιράν.
Γενικώς το σινεμά είναι ίσως ο δίαυλος που έχει περιγράψει πιο καίρια και με τη μεγαλύτερη διαύγεια τις σκοτεινές πλευρές του θεοκρατικού καθεστώτος, που κυριαρχεί τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα της Μέσης Ανατολής. Οι Πέρσες κινηματογραφιστές βραβεύονται σταθερά στα μεγάλα φεστιβάλ του κόσμου, τόσο για τη δεξιοτεχνία των ταινιών τους όσο όμως και για τη γενναία στάση τους – την τελευταία κάποιοι την πλήρωσαν με διώξεις, φυλακίσεις, ακόμη και… μαστίγωμα.
Στο «Αρκούδες δεν υπάρχουν» του 2022, ο σκηνοθέτης Τζαφάρ Παναχί υποδύεται τον εαυτό του, καθώς προσπαθεί να γυρίσει μια ταινία εξ αποστάσεως στην Τουρκία, ενώ ο ίδιος αναγκάζεται να παραμείνει σε ένα ιρανικό χωριό κοντά στα σύνορα, δίνοντας οδηγίες μέσω Διαδικτύου. Το εύρημα της «ταινίας μέσα στην ταινία» μάς βάζει στη θέση του Παναχί, ενός κινηματογραφιστή που γυρίζει εν κρυπτώ, ενώ ταυτόχρονα παρατηρεί και καυτηριάζει κοινωνικοπολιτικά ζητήματα της πατρίδας του. Τη χρονιά που μας πέρασε, ο ίδιος κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Καννών με το «Ενα απλό ατύχημα», ένα φιλμ που αναδεικνύει τα βασανιστήρια, τις σαδιστικές μεθόδους και την πλήρη περιφρόνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που το καθεστώς του Ιράν επιφυλάσσει στους εχθρούς του.
Πριν από λίγες ημέρες, οι αυτοεξόριστοι Παναχί, Ρασούλοφ, αλλά και η ηθοποιός Γκολτνσίφτε Φαραχανί, εξέφρασαν την έντονη ανησυχία τους για την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης.
Παρ’ όλα αυτά, το αξιοσημείωτο με τα ιρανικά φιλμ είναι ότι πολύ σπάνια προσλαμβάνουν τον χαρακτήρα μανιφέστου. Αντιθέτως, το σουρεαλιστικό χιούμορ, η αλληγορική αφήγηση και οι διακριτικές παρατηρήσεις κυριαρχούν, πότε για να ξεγελάσουν τον λογοκριτή και πότε (συχνότερα) για να βάλουν τον θεατή στη διαδικασία του γόνιμου προβληματισμού και των ερωτημάτων που δεν έχουν εύκολες απαντήσεις. Στο «Φύγαμε!», π.χ., του νεαρού Πανάχ Παναχί (γιος του Τζαφάρ) μόλις την τελευταία στιγμή μαθαίνουμε ότι η επεισοδιακή εκδρομή μιας φασαριόζικης οικογένειας είναι στην πραγματικότητα ένα μεταμφιεσμένο ταξίδι αποχωρισμού από τον μεγάλο τους γιο, ο οποίος φυγαδεύεται λάθρα στο εξωτερικό.
Αναλόγως, στο πολυβραβευμένο «Ενας χωρισμός» του Ασγκάρ Φαραντί, ένα ανδρόγυνο παίρνει διαζύγιο, με το μικρό παιδί τους να βρίσκεται στη μέση. Η κόντρα των δύο μπαίνει προφανώς στο πρώτο πλάνο, ωστόσο στο περιθώριο ο (δυτικός) θεατής ανακαλύπτει ένα σύστημα απονομής δικαιοσύνης και μια ιδιότυπη ηθική που παραπέμπουν σε άλλες εποχές. Η κορυφαία ιρανική ταινία αυτού του είδους, πάντως, είναι πιθανότατα το βραβευμένο με Χρυσή Αρκτο «Δεν υπάρχει κακό» (2020) του Μοχαμάντ Ρασούλοφ. Οι τέσσερις βινιέτες που το συγκροτούν έχουν ως θέμα την (ακόμη θεσμοθετημένη) θανατική ποινή και τους πολλούς τρόπους με τους οποίους αυτή καταστρέφει τις ζωές των ανθρώπων – και όχι μόνο των εκτελεσμένων. Με δεξιοτεχνικό σενάριο, που ανακαλεί τις αρχαίες τραγωδίες, ο Ρασούλοφ μεταφέρει στη οθόνη την κραυγή αγωνίας χιλιάδων ανθρώπων, δίχως να ξεπέσει ούτε στιγμή στον διδακτισμό.
Σύμφωνα με όσα γίνονται γνωστά, ο περισσότερος κόσμος που διαδηλώνει –και σκοτώνεται– αυτές τις ημέρες στους δρόμους του Ιράν δεν έχει απαραιτήτως στην κορυφή των αιτημάτων του την ελευθερία λόγου ή τον (δυτικού τύπου) πολιτικό μετασχηματισμό· η διαφθορά της εξουσίας και η οικονομική ανέχεια φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη προτεραιότητα. Η φωνή ωστόσο των σπουδαίων Ιρανών κινηματογραφιστών είναι μαζί τους. Πριν από λίγες ημέρες οι αυτοεξόριστοι Παναχί, Ρασούλοφ, αλλά και η διακεκριμένη ηθοποιός Γκολτνσίφτε Φαραχανί, εξέφρασαν την έντονη ανησυχία τους για την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης, καλώντας τη διεθνή κοινότητα να παρέμβει. Ας ελπίσουμε η κατάληξη για τον λαό του Ιράν να μοιάζει με εκείνη των ταινιών τους: δύσκολη, σοκαριστική ίσως, αλλά πάντα με μια ξεκάθαρη αχτίδα αισιοδοξίας.
