Είναι γνωστό ότι το μέσο πλάνο ενός σύγχρονου χολιγουντιανού φιλμ κρατάει περίπου δυόμισι δευτερόλεπτα. Στο «Satantango» του Μπέλα Ταρ, το μέσο πλάνο έχει διάρκεια κάτι παραπάνω από δυόμισι… λεπτά, ενώ συνολικά η ταινία απαιτεί από τον θεατή περισσότερες από επτά ώρες παρακολούθησης. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι οι αριθμοί ούτε τα (ούτως ή άλλως, μετρημένα) βραβεία που έχουν σημασία στο έργο του Ούγγρου κινηματογραφιστή, ο οποίος έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 70 ετών. Πάνω από όλα ο Μπέλα Ταρ ήταν ο απόλυτος auteur, ένας ασυμβίβαστος καλλιτέχνης, ο οποίος υπηρέτησε το όραμά του δίχως εκπτώσεις μέχρι εκεί που θεωρούσε ότι είχε να προσφέρει, επηρέασε άλλους σπουδαίους και κοινώνησε μέσω της διδασκαλίας την τέχνη του.
Την τέχνη του θαύμασαν σκηνοθέτες όπως ο Τζιμ Τζάρμους και ο Γκας βαν Σαντ, οι οποίοι δεν παραλείπουν ποτέ να τον προσμετρούν στις βασικές επιρροές τους.
Μεγαλώνοντας και κάνοντας τα πρώτα του κινηματογραφικά βήματα σε μια Ανατολική Ευρώπη τής όλο και πιο παρηκμασμένης εκδοχής του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο Ταρ ξεκίνησε με ταινίες περισσότερο συγγενικές στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και στο σινεμά verite («Οικογενειακή φωλιά», «Προπαρασκευασμένες σχέσεις»), οι οποίες ωστόσο ήδη καταδείκνυαν έναν δημιουργό με τάση να εμβαθύνει στην ανθρώπινη ύπαρξη, περισσότερο και από το κοινωνικοπολιτικό της συγκείμενο. Και αυτό κυρίως μέσω της κάμερας, όχι του λόγου. Μια δική του τηλεοπτική εκδοχή του «Μάκβεθ» (1982) αποτελείται από δύο μονάχα πλάνα, ένα των 5 και ένα των 57 λεπτών, αποκαλύπτοντας παράλληλα και τη θεατρική του αντίληψη.
Ο Κρασναχορκάι
Οσα ακολούθησαν, βέβαια, ήταν εκείνα που τοποθέτησαν τον Μπέλα Ταρ στο πάνθεον της Εβδομης Τέχνης. Καθοριστική αυτή την περίοδο υπήρξε η έναρξη της συνεργασίας με τον προσφάτως βραβευμένο με Νομπέλ Λογοτεχνίας Ούγγρο συγγραφέα Λάζλο Κρασναχορκάι, καθώς και με τη μετέπειτα σύζυγό του Ανιές Χρανίτσκι (μοντάζ-σκηνοθεσία) και τον μουσικό-ηθοποιό Μιχάλι Βιγκ. Οι τέσσερίς τους αποτελούν τον πυρήνα της ομάδας που δημιουργεί αρχικά το «Κολαστήριο», ένα φιλμ-ωδή στην ποιητική της απελπισίας, εκεί όπου η λύτρωση στερείται ξανά και ξανά από τους ήρωες, με τρόπο σχεδόν σαδιστικό. Η ερημιά του τοπίου, η ατελείωτη βροχή, η πηχτή ομίχλη, οι άνθρωποι που περιφέρονται σαν τα (πανταχού παρόντα) αδέσποτα σκυλιά και, φυσικά, η αιώνια μαυρόασπρη φωτογραφία σχηματίζουν ήδη την εικονοποιία, που θα γίνει σήμα κατατεθέν του Μπέλα Ταρ.
Στο «Satantango», που ακολουθεί το 1994, βασισμένο στο αριστουργηματικό «Τανγκό του Σατανά» (εκδ. Πόλις) του Κρασναχορκάι, μια αγροτική κοινότητα αποσυντίθεται βασανιστικά έπειτα από την πτώση του κομμουνισμού. Η έλευση ενός άνδρα που θεωρείτο από καιρό νεκρός θα αναστατώσει τους πάντες, προκαλώντας ίσες δόσεις τρόμου και ελπίδας. Η παρακολούθηση του μαραθώνιας διάρκειας και πολύ «χαλαρής» πλοκής φιλμ είναι μια εμπειρία που ελάχιστα απαντά στο κινηματογραφικό σύμπαν, ακόμη και σε εκείνο του Αντρέι Ταρκόφσκι ή του Αλεξάντερ Σοκούροφ. Αυτά που μετρούν εδώ είναι η εικόνα, ο ήχος, ο χρόνος και η ικανότητα της κάμερας να «μεταφράζει» κινηματογραφικά όσα λέγονται, αλλά, κυρίως, να δίνει φωνή σε εκείνα που μένουν ανείπωτα. Σύνθετες έννοιες όπως η απάθεια της γραφειοκρατίας ή η σκοτεινή γοητεία της απολυταρχίας εκφράζονται μέσα από τις κινήσεις –ή μη– του φακού στον χώρο.
Η κατάβαση στα έγκατα της «δαιμονικής» αλληγορίας ολοκληρώνεται με τις «Αρμονίες του Βερκμάιστερ», άλλο ένα βιβλίο του Κρασναχορκάι («Η μελαγχολία της αντίστασης») που μεταφέρθηκε υποδειγματικά στο σινεμά, συστήνοντας έναν ευγενικό, αγνό ήρωα που ξεχωρίζει μέσα σε έναν κόσμο πλήρους σύγχυσης, μοχθηρίας και φασιστικών τάσεων. Διαβάζοντας το μυθιστόρημα και βλέποντας κατόπιν την ταινία, αναρωτιέται κανείς μήπως ο Μπέλα Ταρ οδηγήθηκε στη συγκεκριμένη εικονογραφία ως τη μόνη κατάλληλη για να αποδώσει το κατά τα άλλα εντελώς αντικινηματογραφικό έργο του φίλου του – το γεγονός ότι τα κατάφερε αποτελεί ένα ακόμη από τα θαύματα της τέχνης του.
Αυτή την υπηρέτησε πιστά και στον 21ο αιώνα, αρχικά με τις δύο τελευταίες μυθοπλασίες του: το κομψό μυστήριο «Ο άνθρωπος από το Λονδίνο» με την υπέροχη Τίλντα Σουίντον και το καταληκτικό «Αλογο του Τορίνο», ένα υπόδειγμα ποιητικού μινιμαλισμού, που βραβεύτηκε με τον Αργυρό Λέοντα στο Φεστιβάλ Βερολίνου.
Κατόπιν με τη διδασκαλία, ιδρύοντας την περίφημη σχολή Film.Factory του Σεράγεβο, η οποία εξελίχθηκε σε μία από τις σπουδαιότερες της Ευρώπης.
Την τέχνη του Μπέλα Ταρ θαύμασαν σίγουρα σκηνοθέτες όπως ο Τζιμ Τζάρμους και ο Γκας βαν Σαντ, οι οποίοι δεν παραλείπουν ποτέ να τον προσμετρούν στις βασικές επιρροές τους, καθώς και πολλοί άλλοι που, εσκεμμένα ή μη, τον αναφέρουν στις ταινίες τους. Από την άλλη, δεν είναι λίγοι κι εκείνοι που τον επέκριναν ως αμετανόητο πεσιμιστή, σκοταδιστή και πεισιθάνατο. Ο ίδιος είχε κάποτε απαντήσει με το χαρακτηριστικό στυλ του: «Αν είσαι στα αλήθεια πεσιμιστής, ανεβαίνεις στη στέγη και περνάς θηλιά στον λαιμό σου· δεν ξυπνάς στις 4 το πρωί, να πας στην εξοχή για να γυρίσεις ταινίες».
