Οσον αφορά την κινηματογραφική αξία της ταινίας του Γιάννη Σμαραγδή για τον Καποδίστρια, λίγα έχω να πω· μάλλον τίποτα. Δεν είμαι εκπαιδευμένος κριτικός κινηματογράφου, δεν έχω γνώσεις ούτε εμπειρία για να εκτεθώ σε αυτόν τον τομέα. Και απορώ πώς στο σύνολό τους σχεδόν οι κριτικοί του κινηματογράφου, αντιστρόφως, βρήκαν τόσα να πουν για την ιστορική προσωπικότητα του Καποδίστρια.
Από κοντά και αμέτρητοι χρήστες των social media, άλλος να μας εξηγεί για τη Φιλική Εταιρεία, άλλος για το σύνταγμα της Ελβετίας κι άλλος γιατί αδικήθηκε ο Μαυροκορδάτος. Παρατηρεί κανείς την παρρησία όλων αυτών και από την άλλη τις πωλήσεις των καλών ιστορικών βιβλίων και κάνει τον σταυρό του. Κατηγορούν τον Σμαραγδή για την εμφάνιση της Παναγίας ως οράματος του πρωταγωνιστή, αλλά γράφουν οι ίδιοι με «πύρινες γλώσσες» σαν να τους επιφοίτησε το Αγιο Πνεύμα.
Στη διελκυστίνδα αυτή θα πρέπει να πω ότι ο Σμαραγδής υπερέχει. Είναι πολύ πιο ενημερωμένος και υποψιασμένος. Κάποιες από τις σκηνές του είναι αυθεντικές και τα πράγματα έγιναν και ειπώθηκαν έτσι ακριβώς. Αυτή η σκηνή από το συνέδριο της Βιέννης, που ζωντανεύει τον πίνακα του Ιζαμπέ (1819), δείχνει εξαιρετικά το τι μπορεί να κάνει ο κινηματογράφος για την ιστορία.
Ακόμα και η κριτική πιο υποψιασμένων ιστορικών της δημόσιας σφαίρας, όπως αυτή που επιχείρησε ο κ. Αριστείδης Χατζής στην «Κ», μάλλον αδικεί τον σκηνοθέτη. Για παράδειγμα, στη σκηνή που ο Καποδίστριας ορκίζει θεατρικά κάποιους άνδρες σε υπόγειο, ο κ. Χατζής λανθασμένα αναφέρει ότι αυτοί ήταν Φιλικοί. Ηταν Ελληνες έμποροι της Βιέννης. Κι ο Σμαραγδής όμως δεν κατάλαβε τι έγραψε γι’ αυτούς στην αναφορά του ο διευθυντής της αστυνομίας της Βιέννης προς τον Μέτερνιχ. Δεν έγραψε ότι τους «όρκισε», αλλά ότι με τα λόγια του τους δέσμευε ηθικά.
Σ’ αυτό που έχει δίκιο ο κ. Χατζής είναι στο ότι έπρεπε ο σκηνοθέτης να χρησιμοποιήσει ιστορικό επιμελητή. Παρότι, για λόγους αμοιβαίας συμπάθειας προφανώς, έχει χρησιμοποιηθεί το όνομά μου στους τίτλους, ουδέν προσέφερα στην ταινία. Προ ετών κάποιοι υποψήφιοι χρηματοδότες με έστειλαν σ’ εκείνον για να πάρω τη δουλειά. Η συζήτηση που κάναμε ήταν υπέροχη, αλλά δεν μπορούσα να συμφωνήσω στο ότι οι Αγγλοι δολοφόνησαν τον Καποδίστρια και σε κάποια ακόμα. Μπορεί και να μου θύμωσε τότε ο σκηνοθέτης. Σίγουρα επέλεξε να προχωρήσει μόνος.
Συμπερασματικά, όλο αυτό το χάος που ζούμε πάλι αποτελεί γνωστό ελληνικό μοτίβο. Ολοι επιθυμούν να μιλήσουν ως ειδικοί για όλα. Οι κριτικοί κινηματογράφου, οι σχολιαστές του Facebook. Ο εξαίρετος καθηγητής της Φιλοσοφίας Δικαίου του ΕΚΠΑ, ο κ. Χατζής, έχει υπεισέλθει σε λεπτομέρειες για τον Καποδίστρια που δεν γνωρίζει. Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής, με τα τόσα χιλιόμετρα στην τέχνη, αποφασίζει να μη χρησιμοποιήσει σε μια ιστορική ταινία ιστορικό επιμελητή.
Και δεν πειράζει που βάζει κι αυτός έναν μελαψό, γεροδεμένο ηθοποιό, τον Μιχάλη Ιατρόπουλο, να υποδυθεί τον Μαύρο-Μιχάλη, τον Μανιάτη, που ο άνθρωπος ήταν ξανθός ως νέος, αργοκίνητος και λάτρευε τη γαλλική κουζίνα. Πειράζει όμως που ο Καποδίστριας παρουσιάζεται ως «αισυμνήτης», ένας καλός δικτάτορας, μεταρρυθμιστής με λαϊκό έρεισμα. Συγγενεύει αυτός ο Καποδίστριας με τον πιο αρχετυπικό δικτάτορα του κ. Χατζή, και ξυπνάει σήμερα τα αντανακλαστικά των εθνικολαϊκιστών που πάντοτε καραδοκούν.
Κι όμως, ο Καποδίστριας αυτό που προσπάθησε να δημιουργήσει όσο κυβέρνησε είναι ένα κράτος όπου οι νόμοι θα γίνονται σεβαστοί από όλους και ο καθείς στο πόστο του θα κάνει με συνέπεια και βάθος τη δουλειά του και θα είναι υπεύθυνος γι’ αυτή, και όχι για όλα και για τίποτα. Οι μισοί από τους προεστούς που χρησιμοποίησε, είτε επειδή ήταν ανίκανοι να επιτελέσουν ό,τι τους ανέθεσε είτε επειδή ήθελαν να μιλούν για όλα και να ορίζουν τα πάντα, τον αποκάλεσαν δικτάτορα, τον δολοφόνησαν και άφησαν σ’ αυτόν τη ρετσινιά και σε εμάς το χούι τους. Σβήνει αυτή τη ρετσινιά η ταινία; Νομίζω όχι, απλώς τη γλυκαίνει.
* Ο κ. Παναγιώτης Πασπαλιάρης είναι ιστορικός και συγγραφέας.
