Αν η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989 ορίζει συμβολικά και πραγματικά το τέλος του ευρωπαϊκού κομμουνισμού, η ίδια η ανέγερσή του πάντως, τον Αύγουστο του 1961, συμβόλισε ήδη την αποτυχία του: αν η Ανατολική Γερμανία ήταν ο σοσιαλιστικός παράδεισος, τότε το Τείχος θα έπρεπε να το είχε υψώσει η Δυτική Γερμανία, για να εμποδίσει τους πολίτες της να μεταναστεύουν μαζικά εκεί από την καπιταλιστική κόλαση, όπου ήταν καταδικασμένοι να ζουν.