Συχνά στα λογοτεχνικά φεστιβάλ παρατηρούμε ένα-δύο ελκυστικά ονόματα και πολλούς «δορυφόρους». Στην περίπτωση του πρώτου Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας στην Ελλάδα (ΦΙΛΕ) αυτό δεν ισχύει, καθώς όλοι οι συμμετέχοντες είναι καταξιωμένοι στην πατρίδα τους – αρκετοί και στη χώρα μας. Ο Νικολό Αμανίτι, με το όγδοο μυθιστόρημά του ολόφρεσκο στα ελληνικά («Αθέατος βίος», Utopia, 2026), o υπερεπιτυχημένος συγγραφέας παιδικών ιστοριών Πιερντομένικο Μπακαλάριο, με περισσότερους από 50 τίτλους στο ενεργητικό του και δημιουργός του ντετέκτιβ Νιαουρό (Διόπτρα), η Μάρτα Μπαρόνε με το μυθιστόρημα «Βυθισμένη πολιτεία» (Κέλευθος, 2021), ο Πάολο Τζιορντάνο, το έβδομο βιβλίο του οποίου με τίτλο «Τασμανία» (εκδόσεις Πατάκη, 2025) μεταφράστηκε σε 40 γλώσσες, και, ασφαλώς, ο Ντονάτο Καρίζι, σκηνοθέτης και μετρ του μεσογειακού νουάρ, μεταξύ άλλων, εγγυώνται συναντήσεις με ουσία και… ιταλικό ταμπεραμέντο!
Αυτό υπόσχεται άλλωστε και ο διευθυντής του φεστιβάλ. Το πρώτο που προσέχει κανείς στον Φρανσέσκο Νέρι είναι η ευγενική φυσιογνωμία του. Αμέσως μετά, εντύπωση προκαλούν τα ελληνικά του. Αν εξαιρέσεις μια ελαφρά ιταλιάνικη προφορά, όλα τα υπόλοιπα, γραμματική, λεξιλόγιο, συντακτικό, είναι άψογα.
Ηταν για μένα ένα όνειρο να έρθω εδώ και να κάνω αυτή τη δουλειά (…) και σκοπεύω να αξιοποιήσω κάθε μέρα που θα βρίσκομαι εδώ έως τον Σεπτέμβριο του 2027, οπότε λήγει η θητεία μου.
«Στο κλασικό λύκειο, στην Ιταλία, για πέντε χρόνια διδασκόμαστε αρχαία ελληνικά. Εγώ, βέβαια, συνέχισα και στο πανεπιστήμιο καθώς διάλεξα κλασική φιλολογία. Είχα λοιπόν από μικρός αγάπη για την αρχαία Ελλάδα, αλλά δεν είχα έρθει ποτέ στην Αθήνα. Επισκεπτόμουν άλλα μέρη για διακοπές και προσπαθούσα να επικοινωνώ στα ελληνικά. Στην αρχή δυσκολεύτηκα, αλλά πλέον είμαι σε καλό σημείο. Ηταν για μένα ένα όνειρο να έρθω εδώ και να κάνω αυτή τη δουλειά. Για καλή μου τύχη, μετά τη θητεία μου στο Ινστιτούτο της Μασσαλίας και στο αντίστοιχο του Λουξεμβούργου, όπου επίσης είχα την τύχη να βρω μια πολύ καλή καθηγήτρια Ελληνικών που μου έκανε μαθήματα, βρέθηκα στην Αθήνα. Χάρηκα πάρα πολύ όταν μου το ανακοίνωσαν, πριν από τρία χρόνια – ήταν αυτό που ήθελα και σκοπεύω να αξιοποιήσω κάθε μέρα που θα βρίσκομαι εδώ έως τον Σεπτέμβριο του 2027, οπότε λήγει η θητεία μου».
– Συχνά φιλοξενούνται Ιταλοί συγγραφείς στη χώρα μας, ενίοτε και με πρωτοβουλίες Ελλήνων εκδοτών. Τι το διαφορετικό θα έχει το ΦΙΛΕ;
– Σίγουρα μας ενδιαφέρει να ξεκινήσει ένας μόνιμος θεσμός – γι’ αυτό λέμε ότι το φετινό θα είναι το πρώτο, γιατί θέλουμε να ακολουθήσουν και άλλα. Πέρυσι, στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, όπου η Ιταλία ήταν τιμώμενη χώρα, διαπιστώσαμε ότι το ενδιαφέρον του κοινού για την ιταλική λογοτεχνία ήταν ακόμη μεγαλύτερο από όσο πιστεύαμε. Μείναμε άπαντες ικανοποιημένοι από την παρουσία μας εκεί και αποφασίσαμε να αναβαθμίσουμε περισσότερο αυτή την αμφίδρομη επικοινωνία. Σαφέστατα, συγγραφείς έρχονταν και θα έρχονται και με άλλες αφορμές. Αλλά θέλαμε να κάνουμε ένα βήμα παραπάνω, να εξασφαλίσουμε σπουδαίες συμμετοχές από την Ιταλία, για 2-3 ημέρες να επικεντρωθούν όλοι μόνο σε αυτά και να ξεκινήσουμε κάτι που θα καθιερωθεί.
– Το Μορφωτικό Ινστιτούτο, όπως και η πρεσβεία, υπάγεται στο υπουργείο Εξωτερικών της Ιταλίας: είναι πιο εύκολο όταν έχεις θεσμική πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων ή τελικά προκύπτουν περισσότερες γραφειοκρατικές δυσκολίες;
– Θα σας πω ότι δεν χρειάστηκε καμία προσπάθεια για να πείσουμε τους συγγραφείς να έρθουν στην Αθήνα – ήταν κάτι που ήθελαν πολύ άπαντες. Γενικά οι Ιταλοί που προέρχονται από τον χώρο του πνεύματος, αγαπούν πολύ την Ελλάδα. Γι’ αυτό και έχουμε φτιάξει ένα πολύ ενδιαφέρον πρόγραμμα, που καλύπτει όλα τα ρεύματα και συνεχίζουμε έτσι την παράδοση των σπουδαίων Ιταλών λογοτεχνών που έχουν φιλοξενηθεί στις εγκαταστάσεις μας, στην Πατησίων 47, όπως ο Ιταλο Καλβίνο ή ο Αλμπέρτο Μοράβια.
– Ενας άλλος Ιταλός που επίσης βρέθηκε πρόσφατα στη χώρα μας, ο Τζιούστιο Τραΐνα, που είναι μάλιστα και βυζαντινολόγος, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο «Θα μας σώσουν οι Ελληνες και οι Ρωμαίοι από τη βαρβαρότητα;», όπου θέτει και ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Μήπως τελικά οι δύο λαοί, ανάμεσα στα πολλά κοινά μας, κουβαλάμε το ένδοξο παρελθόν και ως βαρίδι που μας εμποδίζει να πορευτούμε αποτελεσματικά στο παρόν;
– Σαφέστατα είναι ένα πρόβλημα που μπορεί να υπάρχει όσον αφορά τη σχέση μας με την αρχαιότητα, να έχουμε δηλαδή μόνο μια εξιδανικευμένη, άρα λανθασμένη, εικόνα της και να μη θέλουμε να προχωρήσουμε. Αυτός ο κίνδυνος πάντα υπάρχει. Αλλά η λύση δεν είναι, ασφαλώς, να ξεχάσουμε την αρχαιότητα, αλλά να τη μάθουμε πιο σωστά. Επειδή, αν τη γνωρίζουμε σε βάθος, είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε τι είναι ακόμη χρήσιμο και επίκαιρο και τι δεν μπορεί να εφαρμοστεί έξω από το ιστορικό πλαίσιο του παρελθόντος. Για να παραφράσω τον Ελύτη, ένα μικρό στενό, σε ένα μικρό χωριό, σε ένα νησί είναι πιο κοντά στην αρχαιότητα παρά ένας μεγάλος ναός που επισκέπτεται ένας τουρίστας.
– Ποιους Ιταλούς συγγραφείς, που δεν είναι τόσο γνωστοί στην Ελλάδα, θα θέλατε να δείτε να εκδίδονται στη χώρα μας;
– H Μελάνια Ματσούκο, που έχουμε προσκαλέσει, είχε μεταφραστεί παλαιότερα, αλλά εδώ και 15 χρόνια δεν κυκλοφορεί τίποτα δικό της στα ελληνικά, ενώ πρόσφατα έχει γράψει πολύ ωραία βιβλία αφιερωμένα σε σημαντικές γυναίκες του παρελθόντος. O Ματέο Μπιάνκι δεν έχει μεταφραστεί ποτέ και έχει πολύ ενδιαφέρον, ενώ ο Κάρλο Βέτσε, ένας σπουδαίος ακαδημαϊκός, έχει γράψει και δοκίμιο και μυθιστόρημα για το Λεονάρντο ντα Βίντσι, που θα μπορούσαν να γνωρίσουν επιτυχία. Σε γενικές γραμμές, βέβαια, ο Ελληνας αναγνώστης εμπιστεύεται έναν Ιταλό συγγραφέα, ίσως γιατί ξέρει ότι αυτά που θα διαβάσει μπορεί να τα αποκωδικοποιήσει εύκολα. Η ζωή στις δύο χώρες δεν διαφέρει ιδιαίτερα.
– Και το αντίστροφο; Ποιος Ελληνας θα μπορούσε να κάνει καριέρα στην Ιταλία;
– Μπορεί να μου αρέσει να διαβάζω αρχαία ελληνική γραμματεία από το αυθεντικό, μάλιστα, κείμενο, αλλά προσπαθώ να διαβάζω και σύγχρονους συγγραφείς. Ο Πέτρος Μάρκαρης είναι πολύ δημοφιλής στην πατρίδα μου, αλλά δυστυχώς είναι μάλλον ο μόνος. Υπάρχουν πάντως και άλλοι που έχουν όλα τα φόντα να αρέσουν στους Ιταλούς αναγνώστες. Για παράδειγμα ο Δημήτρης Μαμαλούκας, που θα παρουσιάσει, μάλιστα, την τελευταία ημέρα του φεστιβάλ τον Ντονάτο Καρίζι. Ο Μαμαλούκας έχει ζήσει στην Ιταλία, μιλάει εξαιρετικά τη γλώσσα, έχει μεταφραστεί στα ιταλικά και γράφει αστυνομικά που εύκολα θα γίνονταν αποδεκτά. Το βιβλίο του «Ο μεγάλος θάνατος του Βοτανικού» είναι εξαιρετικό. Toν Μάιο, στο Φεστιβάλ του Τορίνο η Ελλάδα είναι τιμώμενη χώρα και πιστεύω πως οι Ελληνες εκδότες εκεί θα έχουν μια πολύ καλή ευκαιρία να προβάλουν τους συγγραφείς τους.
– Στη συζήτηση που γίνεται συχνά για την απομάκρυνση των νεότερων ηλικιών από τη συνήθεια της ανάγνωσης, πώς τοποθετείται ένας άνθρωπος των γραμμάτων;
– Το πρόβλημα είναι παγκόσμιο, εννοείται, δεν αφορά τους νέους μόνο στην Ελλάδα ή στην Ιταλία. Είναι γεγονός ότι οι νέοι δεν έχουν πάντα μια καλή σχέση με την ανάγνωση. Το βλέπω κι εγώ με τα παιδιά μου. Δηλαδή, πρέπει πάντα εγώ να τους προτείνω βιβλία και, μάλιστα, πρέπει να επανέρχομαι για να μάθω αν τα συνεχίζουν ή τα έχουν παρατήσει – και μιλάμε για παιδιά που μεγάλωσαν σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία, με έναν πατέρα που μονίμως έχει κάποιο βιβλίο στο κομοδίνο του. Προσωπικά αλλάζω αναγνωστικό αντικείμενο κάθε δύο μήνες: για δύο μήνες διαβάζω μόνο ιστορικά δοκίμια, μετά μόνον αρχαίες τραγωδίες, μετά μυθιστορήματα, ιστορικό δοκίμιο κ.ο.κ. Η ανάγνωση είναι το πάθος μου, αυτό που αγαπάω περισσότερο στη ζωή, αλλά ανήκω σε μιαν άλλη γενιά. Ενας νέος σήμερα δεν θα στραφεί στο βιβλίο για να ψυχαγωγηθεί, η πρώτη του επιλογή θα είναι πάντοτε μία οθόνη, έχει αλλάξει δηλαδή το μέσο. Εμείς οφείλουμε να προτείνουμε τα κατάλληλα βιβλία που τα νέα παιδιά θα βρουν διασκεδαστικά. Αυτό γιατί η ανάγνωση δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κάτι άλλο· χωρίς αυτήν έχουμε ένα κενό»!
Το ΦΙΛΕ θα πραγματοποιηθεί στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών (Πατησίων 47) από τις 13 έως και τις 15 Φεβρουαρίου.
