«Αν θέλουμε να ξεκινήσουμε την επίπονη αναζήτηση της αλήθειας, πρέπει όλοι να επιστρατεύσουμε το θάρρος να εγκαταλείψουμε τις γραμμές κατά μήκος των οποίων σκεφτόμασταν μέχρι τώρα και, ως πρώτο βήμα, να αρχίσουμε να αμφιβάλλουμε για όλα όσα προηγουμένως αποδεχόμασταν ως σωστά και αληθή». Με αυτή τη «διακήρυξη» οικοδόμησε μια καριέρα που μετέτρεψε την αμφισβήτηση της επίσημης ιστορίας σε παγκόσμιο εκδοτικό φαινόμενο.
Ο Ελβετός συγγραφέας Εριχ φον Ντένικεν, ο οποίος καθιέρωσε τη θεωρία των «αρχαίων αστροναυτών» στη λαϊκή κουλτούρα του 20ού αιώνα, πέθανε τη 10η Ιανουαρίου, σε ηλικία 90 ετών. Υπήρξε ταυτόχρονα παγκόσμιο είδωλο, με πωλήσεις που ξεπέρασαν τα 70 εκατομμύρια αντίτυπα και μεταφράσεις σε περισσότερες από 32 χώρες, αλλά και κόκκινο πανί για την επιστημονική κοινότητα.
Η ζωή του υπήρξε μια διαδρομή μακριά από τα ακαδημαϊκά πρότυπα, γεμάτη συγκρούσεις με τον νόμο, και μια επίμονη προσπάθεια για πνευματική ανεξαρτησία. Γεννημένος το 1935 στην Ελβετία, εκδήλωσε νωρίς την ανταρσία του, αμφισβητώντας τις βιβλικές ερμηνείες και λέγοντας πως ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης θύμιζε περισσότερο αυταρχικό κυβερνήτη με «άρματα» παρά θεϊκή οντότητα.
Πριν από τη δόξα, η καθημερινότητά του στιγματίστηκε από ποινικές περιπέτειες και καταδίκες για κλοπή, απάτη και υπεξαίρεση. Το 1964, ενώ διηύθυνε ένα ξενοδοχείο στο Νταβός, άρχισε να γράφει τις «Αναμνήσεις από το μέλλον», χρηματοδοτώντας τα ταξίδια του μέσω πλαστογραφημένων δανείων 130.000 δολαρίων. Παρά τη δίκη του το 1970 και τον χαρακτηρισμό του από ειδικούς ως «παθολογικού ψεύτη», η φυλακή έγινε το πιο παραγωγικό γραφείο του. Εκεί, ολοκλήρωσε το δεύτερο βιβλίο του και αναδύθηκε ως πλούσιος και παγκοσμίως διάσημος συγγραφέας.
Η κεντρική ιδέα του, που διατυπώνεται στο εμβληματικό «Τα Αρματα των Θεών;» (1968), αποτελεί μια προκλητική σύνθεση αρχαιολογικών γρίφων, μυθολογικών αναγνώσεων και επιστημονικής φαντασίας.
Η βασική θέση του εμπεριέχει μια θεμελιώδη δυσπιστία απέναντι στις ικανότητες των προγόνων μας, υποστηρίζοντας ότι η ανθρωπότητα οφείλει τον πολιτισμό της, την τεχνολογία της, ακόμη και το DNA της, σε επισκέπτες από άλλους πλανήτες. Υποστηρίζει ότι μνημεία όπως οι πυραμίδες της Αιγύπτου, το Στόουνχεντζ ή τα αγάλματα Μοάι στο Νησί του Πάσχα ήταν αδύνατον να κατασκευαστούν από «πρωτόγονους» λαούς χωρίς εξωτερική βοήθεια. Κατά την άποψή του, οι αρχαίοι άνθρωποι ήταν ανίκανοι για τέτοια μηχανικά επιτεύγματα – επομένως, η παρέμβαση ανώτερων εξωγήινων όντων ήταν η μόνη λογική εξήγηση.
Πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα, πρότεινε μια εναλλακτική βιολογική ιστορία. Ισχυρίστηκε ότι οι εξωγήινοι «θεοί» δημιούργησαν τον Homo Sapiens μέσω γενετικής τροποποίησης πρωτόγονων ανθρωποειδών ή μέσω διασταύρωσης με γυναίκες από τη Γη.
Πώς ένας άνθρωπος χωρίς ακαδημαϊκή κατάρτιση και με βεβαρημένο ποινικό μητρώο κατάφερε να πείσει εκατομμύρια ανά τον κόσμο να πιστέψουν τις θεωρίες του και να βυθιστούν στα βιβλία του; Η απάντηση βρίσκεται στο πλαίσιο της εποχής: σε έναν κόσμο όπου η επιστήμη είχε αρχίσει να αντικαθιστά τον μύθο, ο Ντένικεν προσέφερε μια γέφυρα. Μετέτρεψε το υπερφυσικό σε τεχνολογικό, κάνοντας το «θαύμα» ξανά αποδεκτό για τον ορθολογιστή σύγχρονο άνθρωπο. Επιπλέον, η δεκαετία του 1960 ήταν η εποχή που η ανθρωπότητα έστρεψε το βλέμμα της στα άστρα. Ο Σπούτνικ, ο Γκαγκάριν και το πρόγραμμα «Αpollo» δημιούργησαν ένα κλίμα ευφορίας και προσμονής. Το Διάστημα έγινε το νέο «σύνορο» και ο Ντένικεν το μετέφερε από το μέλλον στο παρελθόν, προσφέροντας μια μαγευτική «αρχαιολογία του Διαστήματος». Ταυτόχρονα, τα βιβλία του κάλυψαν το κενό που άφησε η υποχώρηση των παραδοσιακών θρησκευτικών αφηγήσεων, στήνοντας μια μεταφήγηση που συνδέει τα πάντα –από το Στόουνχεντζ μέχρι τους Μάγια– σε ένα ενιαίο σενάριο, ικανοποιώντας την ανθρώπινη ανάγκη για τάξη και συνοχή μέσα στο χάος της Ιστορίας. Η επιτυχία του βασίστηκε επίσης στην ενθάρρυνση του «δημοκρατικού πνεύματος» στην έρευνα. Προκάλεσε το κοινό να «σκεφτεί μόνο του» και να αμφισβητήσει τους δυσνόητους και «δύστροπους καθηγητές». Ο αρχαιολογικός κόσμος αντέδρασε επισημαίνοντας ότι ο Ντένικεν χρησιμοποιεί το παρελθόν σαν ένα «τεστ Rorschach»: βλέπει σε αρχαία ανάγλυφα αυτό που η δική του προκατάληψη του υπαγορεύει. Αν ένας αρχαίος καλλιτέχνης σχεδίασε έναν βασιλιά με φτερά, ο Ντένικεν βλέπει έναν αεροπόρο.
Ο Καρλ Σαγκάν υπήρξε ο κυριότερος πολέμιός του. Το περίφημο απόφθεγμά του, «Extraordinary claims require extraordinary evidence» (οι εξαιρετικοί ισχυρισμοί απαιτούν εξαιρετικές αποδείξεις), διατυπώθηκε εν μέρει ως απάντηση στην ευκολία με την οποία ο Ντένικεν παρουσίαζε εικασίες ως γεγονότα.
Μία από τις πιο σοβαρές κριτικές που του ασκήθηκαν αφορά τη θεωρία των αρχαίων αστροναυτών, που πολλοί ακαδημαϊκοί υποστήριξαν πως εμπεριέχει ισχυρά ρατσιστικά υποστρώματα. Η επιμονή του ότι οι Αιγύπτιοι, οι Μάγια, οι Ινκας και οι κάτοικοι του Νησιού του Πάσχα δεν θα μπορούσαν να έχουν δημιουργήσει τα μνημεία τους μόνοι τους, θεωρείται από πολλούς μια μορφή «ακαδημαϊκού ρατσισμού». Υποβαθμίζοντας τα επιτεύγματα των μη ευρωπαϊκών λαών, ο Ντένικεν αναπαράγει αποικιοκρατικά στερεότυπα, που θέλουν τους «έγχρωμους» λαούς να στερούνται δημιουργικής ευφυΐας.
Ανεξάρτητα από την επιστημονική του απαξίωση, όμως, υπήρξε ένας ιδιοφυής έμπορος ιδεών και ένας πρωτοπόρος των πολυμέσων, που κατάφερε να μετατρέψει τη θεωρία του σε ένα παγκόσμιο brand. Το ντοκιμαντέρ του 1970 «Chariots of the Gods» υπήρξε τεράστια επιτυχία, φέρνοντας τις θεωρίες του στο ευρύ κοινό. Στη συνέχεια, η μακρόβια σειρά «Ancient Aliens» του History Channel τον «ανέδειξε» ως μια εμβληματική, πατριαρχική μορφή της σύγχρονης ποπ κουλτούρας.
Το 2003 προσπάθησε να δώσει υλική υπόσταση στο όραμά του, εγκαινιάζοντας το «Mystery Park» στο Iντερλάκεν της Ελβετίας. Το θεματικό πάρκο περιελάμβανε επτά περίπτερα αφιερωμένα στα μεγάλα μυστήρια του κόσμου (Πυραμίδες, Στόουνχεντζ κ.λπ.), αλλά αντιμετώπισε τεράστια οικονομικά προβλήματα και έκλεισε οριστικά το 2006 λόγω έλλειψης επισκεπτών.
Πλησιάζοντας στον επίλογο μιας διαδρομής εννέα δεκαετιών, το ερώτημα παραμένει: Ποιος ήταν πραγματικά ο Εριχ φον Ντένικεν; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη, καθώς ο ίδιος υπήρξε ένας άνθρωπος των άκρων. Από την αυστηρή σκοπιά της επιστήμης και της δεοντολογίας, υπήρξε ένας ευφάνταστος τυχοδιώκτης που δεν δίστασε να λυγίσει την αλήθεια για να εξυπηρετήσει τον μύθο του. Ωστόσο, αν τον δούμε ως έναν από τους αρχιτέκτονες της σύγχρονης μυθολογίας, η διορατικότητά του κρίνεται αδιαμφισβήτητη. Ο Ντένικεν κατάλαβε, ίσως πληρέστερα από πολλούς επιστήμονες της εποχής του, τη δίψα του σύγχρονου ανθρώπου για το μυστήριο.
