Πόσο συχνά ένας συγγραφέας ανακοινώνει ότι το επόμενο βιβλίο του θα είναι και το τελευταίο του; Την τελευταία φορά που έγινε αυτό ήταν το 2012, με το «Νέμεσις» του Φίλιπ Ροθ. Το ξαναζήσαμε τώρα με τον Αγγλο συγγραφέα Τζούλιαν Μπαρνς. Το μυθιστόρημά του «Αναχωρήσεις», το οποίο κυκλοφορεί σήμερα στη Μεγάλη Βρετανία (προσεχώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση και σημειώσεις της Κατερίνας Σχινά), ο Μπαρνς δήλωσε ότι θα είναι το τελευταίο του. Στις 19 Ιανουαρίου, ο σπουδαίος αυτός Βρετανός συγγραφέας έκλεισε τα 80 του και αποφάσισε να «σπάσει την πένα του».
Το γεγονός αυτό αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης στη δημόσια κουβέντα που διοργάνωσε στο Λονδίνο η ψηφιακή πλατφόρμα Intelligence Squared: μπροστά σε κοινό, αλλά και διαθέσιμοι σε live streaming (με εισιτήριο), οι Ιαν ΜακΓιούαν και Τζούλιαν Μπαρνς συζήτησαν επί μία ώρα και κάτι, με αφορμή την κυκλοφορία των «Αναχωρήσεων», αλλά και τη δήλωση του τελευταίου να εγκαταλείψει οριστικά τη συγγραφή.
Παρατηρώντας τους δύο άνδρες στην οθόνη του υπολογιστή σκεφτόμουν ότι πάνω στην ίδια σκηνή βρίσκονταν δύο από τους κορυφαίους σύγχρονους Βρετανούς συγγραφείς, από τους σημαντικότερους παγκοσμίως. Είναι πολλά χρόνια φίλοι (μισόν αιώνα για την ακρίβεια) και όμως, όπως είπε ο ΜακΓιούαν, αυτή ήταν η πρώτη φορά που βρίσκονταν σε συζήτηση μπροστά σε κοινό και οι δυο τους. Ο Μπαρνς συγκατένευσε, κάτι που έκανε συχνά καθ’ όλη τη βραδιά, αποφεύγοντας τα πολλά λόγια. (Κατάλαβα αυτό που διάβαζα συχνά, για την ντροπή που χαρακτηρίζει τον χαμηλών τόνων Μπαρνς. Ο Μπαρνς είναι τόσο ντροπαλός, που, όταν πριν από πολλά χρόνια εργαζόταν ως δημοσιογράφος στο περιοδικό The New Statesman, στις συσκέψεις ήταν ο μόνος που δεν άνοιγε καν το στόμα του…)
«Γιατί όμως να ανακοινώσεις ποιο θα είναι το τελευταίο σου βιβλίο;», τον ρώτησε κάποια στιγμή ο ΜακΓιούαν. «Γιατί να μην το αφήσεις να κυκλοφορήσει και μετά απλώς να σωπάσεις;», πρόσθεσε αμέσως μετά, όπου ο Μπαρνς χαμογέλασε με νόημα. «Μου άρεσε η ιδέα ότι δεν θα πεθάνω στο μέσον ενός βιβλίου και θα έρθει κάποιος μπάσταρδος να το τελειώσει για μένα», απάντησε.
Κάπως έτσι, οι «Αναχωρήσεις» (ένα ακόμη υβριδικό, δομικά ευέλικτο, όπως και πολλά προηγούμενα έργα του Μπαρνς) μπορούν να ιδωθούν και σαν ένα κύκνειο άσμα. Ο ΜακΓιούαν στάθηκε κυρίως στην ευφυή φόρμα του κειμένου, όπως και στο στοιχείο της μνήμης και πόσο αναξιόπιστη είναι, στη δραματική αποτύπωση της ασθένειας και του θανάτου, καθώς και στo «ραδιενεργό ίχνος που αφήνει η θλίψη».
Είναι αλήθεια· ο Μπαρνς γράφει μοναδικά για την απώλεια, το πένθος, τη φθορά: ο λόγος του δεν σε βαραίνει ποτέ. Κάποια στιγμή, αναφερόμενος σε μια κουβέντα του στοχαστή Τομ Νέιγκελ, αν όντως ο θάνατος είναι «κακό πράγμα», ο ΜακΓιούαν τον ρώτησε ακριβώς αυτό, όπου ο Μπαρνς απάντησε κάπως διστακτικά στην αρχή, πιο αποφασιστικά στη συνέχεια, «Θα έλεγα, σε γενικές γραμμές – ναι!».
«Πάντως», επανήλθε ο ΜακΓιούαν, «η συγγραφή μυθιστορημάτων δεν είναι καριέρα· είναι ένας τρόπος ύπαρξης. Μήπως ανακοινώνοντας την απόσυρσή σου, ήθελες να εκβιάσεις πιο θετικές κριτικές;».
Ο Μπαρνς γέλασε ακόμη μία φορά, λέγοντας ήρεμα: «Είμαι κάπως πιο ευθύς τύπος από αυτό που περιγράφεις»…
