Η μικρή Ρίνα Μπαρζιλάι-Ρεβάχ, από τη Θεσσαλονίκη, βρέθηκε σε ηλικία 4 ετών στο στρατόπεδο του Μπέργκεν-Μπέλσεν. «Δεν έχω νούμερο στο χέρι, αλλά είναι σημαδεμένη η ύπαρξή μου», λέει η ίδια. Η ιστορία της έγινε βιβλίο ως μια κραυγή υπέρ της παιδικής ηλικίας και της ελευθερίας. Με τίτλο «Στο “χαμένο τρένο”» (εκδ. Ιανός), η μαρτυρία της Ρίνας Μπαρζιλάι-Ρεβάχ είναι ένα ολιγοσέλιδο αλλά πυκνό αφήγημα που διαβάζεται είτε ως σύνθεση αναμνήσεων είτε συνδυαστικά ως μια ευρύτερη αναφορά στη ζωή της Θεσσαλονίκης αλλά και στην ανάκληση της αχνής παιδικής μνήμης που δεν έσβησε ποτέ.
Οπως λέει η Ρίνα Μπαρζιλάι-Ρεβάχ, αισθανόταν καμιά φορά ενοχές που δεν μπορούσε να θυμηθεί περισσότερα και με μεγαλύτερη ευκρίνεια. Αλλά το βίωμα ενός ψυχικά τραυματισμένου παιδιού παραμένει ανεξίτηλο εφ’ όρου ζωής.
Το βιβλίο ήταν μια ιδέα και μια πρόταση του δημοσιογράφου Γιάννη Κεσσόπουλου, ιδέα που γεννήθηκε τον Οκτώβριο του 2024 σε μια εκδήλωση για το υπό ανέγερση Μουσείο Ολοκαυτώματος. Εκεί, η Ρίνα Μπαρζιλάι-Ρεβάχ ήταν ένα από τα τιμώμενα πρόσωπα. Η πρόταση για τη δημιουργία ενός βιβλίου έγινε ενθουσιωδώς αποδεκτή, αν και χωρίς αμφιβολία η διαδικασία για την ίδια θα είχε τη διττή φύση του τραύματος και της λύτρωσης. Μέσα από τις διηγήσεις της και το προσωπικό της αρχείο, το βιβλίο ολοκληρώθηκε ως μια σημαντική ψηφίδα κατά της λήθης. Το Ολοκαύτωμα δεν πρέπει να ξεχαστεί από τις νεότερες γενιές.
Μια βάση αφήγησης υπήρχε ήδη από το 2016, μετά την επίσκεψη της Ρίνας Μπαρζιλάι-Ρεβάχ στα στρατόπεδα της Πολωνίας. Το βιβλίο εμπλουτίζεται από πρόσθετα στοιχεία και πιο λεπτομερείς μετέπειτα αφηγήσεις και σύνθεση υπάρχοντος υλικού, όπως από συνεντεύξεις της μητέρας της, Μπέλλας, και του συζύγου της, Ιζη, το 1998 στο Ιδρυμα Shoah. Η ανάγνωση προκαλεί στοχασμό και πλούσια συναισθήματα.
Το Μπέργκεν-Μπέλσεν δεν ήταν Αουσβιτς, λέει η ίδια. Ωστόσο, όταν ο διοικητής του στρατοπέδου, Γιόζεφ Κράμερ, τους καταδίκασε σε θάνατο, το τρένο (το «χαμένο τρένο» του τίτλου) «αποδεικνύεται η σωτηρία τους, αφού, εν μέσω σφοδρών βομβαρδισμών, δεν φτάνει στον προορισμό του και τελικά εγκαταλείπεται από τους Γερμανούς». Οπως γράφει στον πρόλογο ο επίκουρος καθηγητής Παιδικής Λογοτεχνίας ΑΠΘ Δημήτρης Γουλής, «το “Χαμένο τρένο» της Ρίνας δεν είναι μόνο ένα χρονικό επιβίωσης. Είναι μια μετωνυμική μεταφορά της ίδιας της μνήμης, ένα όχημα που διασχίζει το κενό ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, ανάμεσα στη λήθη και τη μαρτυρία, για να θυμίζει ότι το Ολοκαύτωμα δεν είναι κλειστό κεφάλαιο της Ιστορίας, αλλά μια παρούσα και διαρκής ηθική πρόκληση για τις κοινωνίες τού σήμερα και του αύριο».
Από τις εκδόσεις Ιανός είχε επίσης κυκλοφορήσει προ ετών η μαρτυρία της Ερικας Κούνιο «50 χρόνια μετά» (2006), καθώς και το αφήγημα του Ανδρέα Λ. Σεφιχά «Αναμνήσεις μιας ζωής και ενός κόσμου» (2010), εκδόσεις που αθροίζονται σε σειρά σημαντικών μαρτυριών γύρω από το Ολοκαύτωμα, όπως ενδεικτικά: «Αθήνα – Αουσβιτς» του Ερρίκου Σεβίλλια με πρόλογο του Νίκου Σταυρουλάκη (εκδ. Εστία, 1995), «Ρέινα Ζιλμπέρτα» της Νίνας Ναχμία (εκδ. Ωκεανίδα, 1996), «Κραυγή για το αύριο» της Μπέρρυς Ναχμία, επιμ. Οντέτ Βαρών-Βασάρ (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020).
