Αν ο Τόμας Μαν (1875-1955) σας αρέσει ιδιαιτέρως, αν θέλετε να τον συστήσετε σε κάποιον αμύητο, αν απλώς ψάχνετε αφορμή για να μυηθείτε εσείς, το 2026 είναι καλή ευκαιρία. Με συμπληρωμένα τα 70 χρόνια από τον θάνατο του νομπελίστα Γερμανού, το έργο του έπαψε την 1η Ιανουαρίου να προστατεύεται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων και, καθώς αποτελεί πια «δημόσιο κτήμα» (εισήλθε, όπως λέγεται, στο «public domain»), είναι ελεύθερα διαθέσιμο για νέες εκδόσεις και διασκευές.
Οι Ελληνες εκδότες είχαν κάνει έγκαιρα τον προγραμματισμό τους. Ενδεικτικά, οι εκδόσεις Μεταίχμιο μόλις κυκλοφόρησαν το πρώτο μυθιστόρημα του Μαν, «Οι Μπούντενμπροκ» και τη νουβέλα «Τόνιο Κρέγκερ» (και τα δύο σε νέα μετάφραση της Εμης Βαϊκούση), ενώ εξέδωσαν με καινούργιο εξώφυλλο και το «Θάνατος στη Βενετία» (σε μετάφραση Βασίλη Τσαλή). Στους επόμενους μήνες βέβαια, το διάσημο και από την ταινία του Λουκίνο Βισκόντι «Θάνατος στη Βενετία» θα κυκλοφορήσει επίσης από τον Ψυχογιό (σε μετάφραση Μαρίας Τοπάλη), ενώ η ιστορία του «Τόνιο Κρέγκερ» αναμένεται και από τις εκδόσεις Δώμα. Αναρωτιέται κανείς αν το έργο του Γερμανού λογοτέχνη θα αντιμετωπίσει φαινόμενα «υπερπροσφοράς».
«Οταν κάποιο έργο εισέρχεται στο public domain, αναζωπυρώνεται και το ενδιαφέρον κατ’ αρχάς των εκδοτών. Και το κίνητρο σίγουρα δεν είναι μόνο οικονομικό. Πρόκειται για έργα κλασικά, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αποτελούν ορόσημα στη λογοτεχνία», λέει στην «Κ» η Αγγέλα Σωτηρίου, διευθύντρια του Εκδοτικού Τμήματος των εκδόσεων Ψυχογιός. «Δείτε πόσες εκδόσεις του Μικρού Πρίγκηπα υπάρχουν ή των έργων της Πηνελόπης Δέλτα», προσθέτει και επισημαίνει το διαφοροποιό στοιχείο τέτοιων περιπτώσεων: «Προφανώς σε μια μικρή αγορά», λέει, «όπως είναι η ελληνική, δεν προσδοκούμε υψηλές πωλήσεις. Αλλά όσον αφορά τη μορφή του έργου, έχουμε τη δική μας πρόταση να καταθέσουμε στους αναγνώστες, που θα την προτιμήσουν ή όχι, “επιλέγοντας” κατά κάποιον τρόπο μεταφραστή, εκδότη, εξώφυλλο, πρόλογο, επίμετρο, σημειώσεις κ.λπ.».
Γενικά, όταν το έργο ενός συγγραφέα εκπίπτει πνευματικών δικαιωμάτων, οι εκδότες καλούνται μάλλον να καινοτομήσουν. Τους δίνεται η ευκαιρία να προτείνουν τις δικές τους εκδόσεις παλιότερων βιβλίων ή και να σκεφτούν διαφορετικές, διασκευασμένες ή και εικονογραφημένες. «Παράλληλα, ο εκδότης δεν έχει υποχρέωση να αποδώσει δικαιώματα, άρα έχει περιθώριο καλύτερου κέρδους και μπορεί να επενδύσει έτσι και σε λιγότερο δημοφιλή ή πιο “δύσκολα” έργα του συγγραφέα», μας λέει η Ελένη Παπαγεωργίου, εκδότρια του οίκου Μεταίχμιο, από τον οποίο θα κυκλοφορήσουν επίσης οι νουβέλες του νομπελίστα συγγραφέα «Ο Μάριο και ο μάγος» και «Ο μικρός κύριος Φρίντεμαν», καθώς και ένα ψυχολογικό πορτρέτο του, με τίτλο «Ο Τόμας Μαν πάει διακοπές», φιλοτεχνημένο από τη δημοσιογράφο Κέρστιν Χόλτσερ. «Με λίγα λόγια, το βασικό πλεονέκτημα είναι το μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους και το μειονέκτημα, ο αυξημένος ανταγωνισμός ανάμεσα στις πολλαπλές εκδόσεις του ίδιου βιβλίου», σημειώνει η κ. Παπαγεωργίου.
Αραγε όλα αυτά ισχύουν και όταν ένα έργο ζήσει ως «δημόσιο κτήμα» για πολλά χρόνια; «Εξαρτάται από τη συγκυρία», απαντά η Αγγέλα Σωτηρίου, τονίζοντας ότι η έκδοση κλασικών βιβλίων «δεν γίνεται με απόλυτο γνώμονα το κέρδος» και ότι ένα πιο νεανικό κοινό, που δεν έχει τριβή με την κλασική λογοτεχνία, θα μπορούσε να κινητοποιηθεί ακόμα και από ένα trend στα social media. Η Ελένη Παπαγεωργίου σημειώνει ότι για το έργο κάποιων συγγραφέων, η είσοδος στο public domain σημαίνει ανανέωση του βιβλιοφιλικού ενδιαφέροντος. «Ας πούμε ότι του δίνουν νέα πνοή, μια δεύτερη ζωή», λέει και αναφέρει ως παράδειγμα τον Τζορτζ Οργουελ, τα βιβλία του οποίου γνώρισαν ως «δημόσιο κτήμα» πολλές ελληνικές μεταφράσεις και διασκευές. «Αυτό βέβαια», καταλήγει, «δεν συμβαίνει με όλα τα έργα και με όλους τους συγγραφείς».
