«Η περιπέτεια είναι ωραία όταν θυμίζει παιχνίδι. Μπορούμε όμως να ζούμε μέσα σε συνεχή περιπέτεια; Να ξεβολευόμαστε, να κυνηγάμε στόχους, να επιλέγουμε εξέλιξη αντί για αδράνεια;». Με αυτό το ερώτημα, μας εισάγει ο Σταύρος Θεοδωράκης σε μια πρωτότυπη αλλά ταυτόχρονα διεξοδική μελέτη για τα όσα ζούμε, συζητάμε και συχνά αγανακτούμε.
Γράφει ο δημοσιογράφος: «Τα κράτη που αρνούνται να μπουν στην περιπέτεια της αλλαγής, δεινοπαθούν. Σε αυτό το βιβλίο θα βρείτε πολλά από αυτά που συχνά μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: “Μα είναι δυνατόν; Να μην μπορούμε το ένα, να μην μπορούμε το άλλο; Κι αλλού πώς τα κατάφεραν;’’.
Τι μας λείπει; Τι δεν κάνουμε;
Δεν είναι περίεργο, για παράδειγμα, που έχουμε τις περισσότερες καισαρικές τομές στην Ευρώπη;
Ή που έχουμε πλεόνασμα δικηγόρων και δικαστών αλλά παραμένουμε ουραγοί στην ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης;
Γιατί τροφοδοτούμε την παιδική παχυσαρκία, ενώ ταυτόχρονα υμνούμε τη μεσογειακή διατροφή;
Και τι ψάχνουν οι Ευρωπαίοι Εισαγγελείς στις αγροτικές επιδοτήσεις, που δεν μπορέσαμε να το βρούμε εμείς;
Και επιτέλους, τι μας εμποδίζει να γίνουμε μια υπολογίσιμη δύναμη στην καινοτομία, υπόσχεση που ακούμε εδώ και δύο δεκαετίες;».
Στις 328 σελίδες του βιβλίου που συνυπογράφει ο Σταύρος Θεοδωράκης με τον πολιτικό επιστήμονα Aρη Βουρβούλια θα βρούμε στατιστικές και συγκρίσεις που φανερώνουν τις σκιές αλλά και τις αλήθειες της χώρας.
«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στις μέρες μας δεν είναι η μεροληψία· αυτή κάποτε αποκαλύπτεται», σημειώνει ο Σταύρος Θεοδωράκης και εξηγεί: «Η πραγματική απειλή είναι η απλοϊκότητα. Η ψευδαίσθηση πως η πραγματικότητα είναι μόνον αυτά που εμείς βλέπουμε. Η ευφορία της άγνοιας. Δημοσιογράφοι, ερευνητές, πολιτικοί, ινστιτούτα, πανεπιστήμια, θεσμοί· όλοι μας, λίγο πολύ, έχουμε παραιτηθεί από το καθήκον να εξηγούμε πόσο σύνθετος και αλληλένδετος είναι ο κόσμος γύρω μας. Eτσι αφήσαμε χώρο στους συντηρητικούς ιεροκήρυκες του “πίστευε και μη ερεύνα” και στους άλλους που επαγγέλλονται “πρόοδο” με τσιτάτα του προ-προηγούμενου αιώνα. Oμως αν χαθείς στο βαθύ πηγάδι της άγνοιας, ούτε ο Θεός ούτε κανείς λαοπρόβλητος ηγέτης θα σε βγάλει από κει».
Στο βιβλίο έχει συμπεριληφθεί ένα «αντιλεξικό» 71 λέξεων και φράσεων που σηματοδότησαν –θετικά ή αρνητικά– την πορεία της χώρας όλες αυτές τις δεκαετίες. Ανθολογούνται λέξεις όπως λαμόγιο, κουμπαριές, συντεχνίες, ρουσφέτι, Μαυρογιαλούρος, ψάθα κ.ά. Και φράσεις από το «να δώσουμε στην ανήσυχη νεολαία μας το ιδανικό της Ευρώπης» του Κωνσταντίνου Καραμανλή μέχρι το «μαζί τα φάγαμε» του Θεόδωρου Πάγκαλου και από το «η μετριότητα οργανώθηκε» του Μάνου Χατζιδάκι μέχρι το «κανένα σπίτι στα χέρια τραπεζίτη» του Αλέξη Τσίπρα.
Η «Κ» προδημοσιεύει σήμερα ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα που επικεντρώνεται στο δημογραφικό ζήτημα της χώρας.
Η. Μ.
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Δημογραφικό
Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα; Eνας υπερήλικος λαός με έλλειμμα ανθρώπινου δυναμικού και ανταγωνιστικότητας, με ένα μη αναστρέψιμο αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων – θανάτων τουλάχιστον μέχρι το 2050, που θα βρεθεί αντιμέτωπος με πρωτοφανείς κοινωνικές προκλήσεις.
Για πρώτη φορά, τόσο πολλοί ηλικιωμένοι θα ζουν για τόσο πολλές δεκαετίες μόνοι. Οι άνθρωποι του οικογενειακού τους περιβάλλοντος θα είναι ολοένα και λιγότεροι, και αυτοί οι λιγότεροι θα καλούνται να επωμιστούν όλο και μεγαλύτερο βάρος για τη φροντίδα τους. Το ΕΣΥ θα αντιμετωπίζει όλο και συχνότερα ασθενείς με χρόνια προβλήματα, ενώ ασθένειες της τρίτης ηλικίας, όπως η άνοια και οι καρδιαγγειακές παθήσεις, θα σημειώνουν αλματώδη αύξηση από δεκαετία σε δεκαετία.
Η δευτεροβάθμια περίθαλψη και η φαρμακευτική δαπάνη, που ήδη αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μέρος των συνολικών δαπανών υγείας, θα απορροφούν ολοένα και περισσότερους πόρους. Εκτιμάται μάλιστα ότι στις ανεπτυγμένες χώρες, ελλείψει παρεμβάσεων, η συνολική δαπάνη υγείας για παθήσεις που συνδέονται με τη γήρανση του πληθυσμού θα φτάσει έως και στο 25% του ΑΕΠ μέχρι το τέλος του αιώνα.
Παράλληλα, όλα τα κράτη θα πρέπει να αντιμετωπίσουν το θεμελιώδες πρόβλημα του συνταξιοδοτικού, με την Ελλάδα να αφιερώνει το 14,3% του ΑΕΠ για συντάξεις το 2022, το τρίτο υψηλότερο ποσοστό στην Ε.Ε. μετά την Ιταλία και τη Γαλλία. Μέχρι το 2050, το εργατικό δυναμικό ηλικίας 20 έως 64 ετών προβλέπεται να μειωθεί από 22% έως 35%, ενώ ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων, που μετρά πόσοι ηλικιωμένοι αντιστοιχούν σε 100 εργαζόμενους, αναμένεται να αυξηθεί από 39 το 2022 σε 74,4 το 2050.
Το κράτος, καθώς θα δέχεται σημαντική πίεση στα δημόσια ταμεία, θα αναγκαστεί είτε να μειώσει δραστικά το κόστος των συντάξεων είτε να επεκτείνει σημαντικά τον εργασιακό βίο – αν δεν πράξει εντέλει και τα δύο.
Aρα τι μπορούμε να κάνουμε; Η λύση είναι προφανώς σύνθετη και έως έναν βαθμό καταπραϋντική και όχι αποτρεπτική του φαινομένου. Αν, όμως, πρέπει να δοθεί μία απάντηση, αυτή οφείλει να ξεδιπλωθεί μέσα από τρεις βασικούς άξονες:
i. Την (αποτελεσματική) οικογενειακή πολιτική.
ii. Την ελάφρυνση των (αναπόφευκτων) δημογραφικών επιπτώσεων.
iii. Τη διαγενεακή υπερκομματική δέσμευση.
Δικαιοσύνη
Συμπληρωματικά, στο σκέλος της αξιοποίησης του δικαστικού ανθρώπινου δυναμικού, το ΔΝΤ επισημαίνει μία ακόμη κρίσιμη παράμετρο: τον περιορισμένο βαθμό εξειδίκευσης των δικαστών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη σύστασης εξειδικευμένων εμπορικών δικαστηρίων, τα οποία θα παρέχουν στους δικαστές τη δυνατότητα μόνιμης εξειδίκευσης στις εμπορικές υποθέσεις.
Μια τέτοια θεσμική παρέμβαση εκτιμάται ότι θα ενίσχυε τη νομική ασφάλεια και θα επιτάχυνε την απονομή της δικαιοσύνης, στοιχεία που, με τη σειρά τους, θα συνέβαλλαν στην ενίσχυση της αναπτυξιακής δυναμικής της χώρας.
Πέραν όμως της ορθολογικής αξιοποίησης, η Ελλάδα παρουσιάζει πράγματι σημαντικές ελλείψεις στο έμψυχο δυναμικό, μόνο που αυτές αφορούν το μη δικαστικό προσωπικό. Δηλαδή το υποστηρικτικό δυναμικό (γραμματείς δικαστηρίων, δικαστικοί υπάλληλοι, τεχνικοί υποστήριξης κ.ά.) που εξυπηρετεί και επιταχύνει τις διαδικασίες προς όφελος των ίδιων των δικαστών. Το 2022 στη χώρα μας αντιστοιχούσαν μόλις 1,2 εργαζόμενοι υποστηρικτικού προσωπικού ανά δικαστή, την ώρα που ο διάμεσος αριθμός στην Ε.Ε. ήταν 3,3 – δηλαδή πάνω από δυόμισι φορές περισσότεροι σε σύγκριση με την Ελλάδα.
Αυτό σημαίνει, με απλά λόγια, ότι ένα σημαντικό μέρος της εργασιακής ύλης των δικαστών δεν αφορά την επίλυση υποθέσεων αλλά αναλώνεται σε γραφειοκρατικά ή διοικητικής φύσεως ζητήματα, όπως προμήθειες, επισκευές και συντηρήσεις κτιρίων. Ζητήματα που θα μπορούσαν εύκολα να ανατεθούν σε μη εξειδικευμένο προσωπικό, επιτρέποντας στο σύστημα να λειτουργεί ταχύτερα.
Δυστυχώς, αυτό δεν είναι αποκλειστικό γνώρισμα της Δικαιοσύνης αλλά αποτελεί διαχρονικό μοτίβο του ελληνικού κράτους και σε άλλους κρίσιμους τομείς, όπως η αστυνομία ή το ΕΣΥ.
Eναν ακόμα σημαντικό ρόλο στις καθυστερήσεις εκδίκασης παίζει και η αναποτελεσματικότητα του κράτους να μειώσει το σύνολο των υποθέσεων που φτάνουν στα έδρανα του δικαστικού σώματος. Στο πνεύμα αυτής της λογικής εγκρίθηκε και η ενίσχυση της εργασιακής ύλης των δικηγόρων τον Μάρτιο του 2024, οι οποίοι πλέον μπορούν να διεκπεραιώνουν μια σειρά από δικαστικές πράξεις, όπως οι ένορκες βεβαιώσεις, οι εγγραφές και εξαλείψεις προσημειώσεων, τα κληρονομητήρια και οι αποδοχές κληρονομιάς.
Ωστόσο, το πιο κρίσιμο σημείο για την ποσοτική αποσυμφόρηση των δικαστηρίων είναι, δίχως αμφιβολία, η εδραίωση των εναλλακτικών μεθόδων επίλυσης διαφορών: διαμεσολάβηση, διαιτησία και εξωδικαστικός συμβιβασμός. Στην πράξη, δεν υπάρχει αποδοτικό σύστημα δικαιοσύνης στην Ευρώπη που να μην ενισχύει συστηματικά τα κίνητρα προσφυγής σε τέτοιες μεθόδους.
Εδώ, ουσιαστικά, μιλάμε για μια εθελοντική εξωδικαστική διευθέτηση που είναι ταχύτερη (συνήθως δεν ξεπερνά τις 90 ημέρες και σίγουρα όχι τις 180), οικονομικότερη και ικανή να αποσυμφορήσει το σύστημα από ένα ευρύ φάσμα υποθέσεων του ιδιωτικού δικαίου. Αν και έχουν γίνει βήματα προς αυτή την κατεύθυνση –όπως η ενίσχυση του νόμου περί διαμεσολάβησης σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις το 2019, ή ο νόμος περί διεθνούς εμπορικής διαιτησίας το 2023–, η ισχυρή παράδοση δικαστικής επίλυσης διαφορών, σε συνδυασμό με την έλλειψη ενημέρωσης ή και εμπιστοσύνης σε μη παραδοσιακές μεθόδους, εξακολουθούν να οδηγούν σε αναιμικά αποτελέσματα.
