Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα έχασε το 87% του εβραϊκού πληθυσμού της. Τα μέλη ιστορικών κοινοτήτων συνελήφθησαν και εξοντώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι ναζί είχαν όμως ολοκληρωμένο σχέδιο. Εκτός από τη θανάτωση, λεηλατούσαν και βέβαια άρπαζαν πολύτιμα αντικείμενα, είτε αυτά ανήκαν σε ιδιώτες είτε σε συναγωγές. Ακόμα και σήμερα η χώρα μας διεκδικεί και φέρνει πίσω κατασχεμένα που σκόρπισαν σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Πριν από λίγο καιρό, σε μια πολύ συγκινητική τελετή 39 πολύτιμα συναγωγικά υφάσματα παραδόθηκαν στην πατρίδα μας, οκτώ δεκαετίες μετά την αρπαγή τους. Τα μοναδικά αυτά κειμήλια της ελληνοεβραϊκής κοινότητας παρεδόθησαν στις 17 Φεβρουαρίου στη Ζανέτ Μπαττίνου, διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος, από εκπροσώπους της Ομοσπονδίας Εβραϊκών Κοινοτήτων της Τσεχικής Δημοκρατίας και του Εβραϊκού Μουσείου της Πράγας.
Η συλλογή περιλαμβάνει 39 συναγωγικά υφάσματα που ανακαλύφθηκαν λίγο μετά το τέλος του πολέμου στο τσεχικό έδαφος και φυλάσσονταν στο Εβραϊκό Μουσείο της Πράγας από τη δεκαετία του 1950. Τα υφάσματα, κυρίως σεφαραδίτικου τύπου, ήταν συναγωγικά βήλα (parokhot), μανδύες για την Τορά (me’ilim) και καλύμματα (mappot), πολλά από τα οποία φέρουν αφιερωτικές επιγραφές στα εβραϊκά και στα λαντίνο, τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν ευρέως οι Σεφαραδίτες Εβραίοι σε όλη τη Μεσόγειο. Οταν εντάχθηκαν στις συλλογές του τσεχικού μουσείου, χαρακτηρίστηκαν γενικά ως προερχόμενα από τα «Βαλκάνια», μιας και ήταν περιορισμένες οι δυνατότητες έρευνας προέλευσης εκείνη την εποχή.
Στη δεκαετία του 1950, δεν υπήρχε κανένας στο προσωπικό του μουσείου που να είναι σε θέση να μελετήσει σε βάθος τα υφάσματα της σεφαραδίτικης συναγωγής ή να προσδιορίσει την πραγματική τους προέλευση. Μόνο τα τελευταία χρόνια έγινε εφικτό να βρουν απαντήσεις ερωτήματα που παρέμεναν δίχως λύση για δεκαετίες. Αυτό που διέκρινε αυτή την ομάδα ήταν η σαφής απόκλισή της από τα τυπικά υφάσματα των Ασκενάζι της Kεντρικής Ευρώπης. Μια νέα εξέταση των επιγραφών στα εβραϊκά και τα λαδίνο –ορισμένες από τις οποίες δεν είχαν καταγραφεί προηγουμένως– αποκάλυψε οικογενειακά ονόματα όπως Arditi, Saltiel, Allatini, Tiano και Benveniste, που οδηγούσαν αποφασιστικά στη Θεσσαλονίκη. Μια ιδιαίτερα συγκινητική αφιέρωση καταγράφει μια δωρεά στην ιερατική σχολή Or ha-Hayyim της Θεσσαλονίκης, από γονείς που θρηνούσαν την απώλεια των δύο μικρών γιων τους.
Για να επαληθεύσει αυτά τα ευρήματα, το Εβραϊκό Μουσείο της Πράγας συνεργάστηκε στενά με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας. Η επιμελήτρια του ΕΜΕ Αναστασία Λουδάρου επισκέφθηκε το μουσείο και μελέτησε τα υφάσματα στους αποθηκευτικούς χώρους του Εβραϊκού Μουσείου της Πράγας. «Μέσα από τη στενή συνεργασία με τους συναδέλφους μας στην Πράγα, καταφέραμε να ταυτοποιήσουμε τα ελληνικά εβραϊκά επώνυμα, τις συναγωγές και τους χώρους λατρείας που αναφέρονται στις επιγραφές. Αυτά τα υφάσματα είναι σιωπηλοί μάρτυρες της καταστροφής των πλούσιων και πολυάνθρωπων εβραϊκών κοινοτήτων», τόνισε.
Πολλά από τα υφάσματα χρονολογούνται μετά το 1917, το έτος της Μεγάλης Πυρκαγιάς της Θεσσαλονίκης, που κατέστρεψε μεγάλο μέρος της εβραϊκής υποδομής της πόλης. Πιθανότατα δωρίστηκαν ως αναμνηστικά αντικείμενα, αντικαθιστώντας τελετουργικά υφάσματα που χάθηκαν από τη φωτιά και το πογκρόμ. Τα λεηλατημένα υφάσματα, μερικά από τα οποία φέρουν ακόμη τα χονδροειδή σημάδια που άφησαν οι δράστες, μεταφέρθηκαν από την Ελλάδα στο Βερολίνο από τους ναζί το 1944 και ύστερα στη βόρεια Βοημία όπου συγκέντρωναν αυτά τα αντικείμενα από διάφορες χώρες.
Η αποκατάσταση της αλήθειας δεν είναι απλώς μια διοικητική πράξη, αλλά η συνέχεια της εβραϊκής ζωής. «Υποσχόμαστε να μη σταματήσουμε ποτέ να μνημονεύουμε τα ονόματά τους, να αφηγούμαστε τις ιστορίες τους και να μοιραζόμαστε την πολύτιμη κληρονομιά τους με τον κόσμο», κατέληξε η Ζανέτ Μπαττίνου για το ΕΜΕ, που διακρίνεται για τα καινοτόμα εκπαιδευτικά του προγράμματα.
