Υπάρχουν άνθρωποι που φροντίζουν με ευεργεσίες το σήμερα αλλά φυτεύουν σπόρους για τις επόμενες γενιές. Η Μάττη Εγκον- Ξυλά, μια σπουδαία Ελληνίδα της διασποράς με φύτρα χιώτικη και αγάπη για τα γράμματα, «έφυγε» πριν από πέντε χρόνια. Ομως ο θεσμός που δημιούργησε ζει και βασιλεύει παράγοντας συνεχώς έργο. Μαζί με τον σύζυγό της, τον αείμνηστο ζωγράφο Νίκολας Εγκον, ίδρυσαν το 1986 την Ελληνική Αρχαιολογική Επιτροπή Μεγάλης Βρετανίας (GACUK), η οποία διοργανώνει στο Λονδίνο δύο ετήσιες αρχαιολογικές διαλέξεις για ανασκαφές στην Ελλάδα και στην Κύπρο, συσπειρώνοντας τους συμπατριώτες μας που είναι εγκατεστημένοι εκεί, αλλά και τους φιλέλληνες και αρχαιολάτρεις. Παράλληλα έχει χορηγήσει –με τη συμβολή ιδρυμάτων όπως το Α. Γ. Λεβέντη και το Ι. Φ. Κωστόπουλου, το Ιδρυμα Σαμούρκα και το Ιδρυμα Μαρία Τσάκος κ.ά.– υποτροφίες σε αριστούχους φοιτητές στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Το 2026 η GACUK κλείνει 40 χρόνια ζωής, απαριθμεί 80 υποτρόφους, έγινε ένα πραγματικό «φυτώριο» ταλέντων. Αλλοι διέπρεψαν σε βρετανικά πανεπιστήμια, άλλοι σταδιοδρόμησαν επιτυχώς και κατέχουν θέσεις σε πανεπιστημιακά ιδρύματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό καθώς και σε μεγάλα ερευνητικά κέντρα. Η πρόεδρος της επιτροπής, δρ Ζέττα Θεοδωροπούλου, που συνεχίζει με αφοσίωση την αποστολή των ιδρυτών μαζί με τα παιδιά τους, ενημέρωσε τη στήλη ότι το Δ.Σ. διοργανώνει επετειακή εκδήλωση μέσα στο 2026 στην Αθήνα και στο Λονδίνο με αφορμή αυτό το μοναδικό ορόσημο. Την ερχόμενη Τρίτη 2 Δεκεμβρίου, ωστόσο, έχει προγραμματιστεί η 4η Ετήσια Διάλεξη στη μνήμη της Μάττης Εγκον-Ξυλά, που ονομάστηκε έτσι μετά τον θάνατο της ιδρύτριας. Η ομιλήτρια Αρτεμις Γεωργίου υπήρξε υπότροφος της Επιτροπής από το 2006 έως το 2010.
Κύπρια η ίδια, επικεντρώθηκε στην κυπριακή αρχαιολογία, ειδικά της Υστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου, με έμφαση στην κεραμική. Εχει λάβει μέρος στην επανέκθεση της νέας πτέρυγας Α. Γ. Λεβέντη και της κυπριακής συλλογής του μουσείου Ashmolean στην Οξφόρδη. Είναι επίκουρη καθηγήτρια και ερευνήτρια στην Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, ενώ διευθύνει το ερευνητικό έργο ComPAS, το οποίο χρηματοδοτείται από το European Research Council Starting Grant. Επίσης, έχει συμμετάσχει σε πολυάριθμες αρχαιολογικές ανασκαφές και έρευνες πεδίου στην Κύπρο και στην Ελλάδα, όπως στην Παλαίπαφο, στην Καλαβασό και στο Μαρώνι, στο Κίτιον, στο Λευκαντί – Ξερόπολις και στις Μυκήνες.
Στην επερχόμενη διάλεξη θα εστιάσει στο κύριο ζήτημα του επιστημονικού της ενδιαφέροντος. Από την αρχαιότητα, η Κύπρος ήταν γνωστή ως το «νησί του χαλκού», με τις κυπριακές κοινότητες να έχουν ενεργό και δραστήριο ρόλο στα εμπορικά και διαπολιτισμικά δίκτυα της Μεσογείου. Ο στόχος της ομιλίας της είναι η διερεύνηση των εξωτερικών επαφών του νησιού κατά την Υστερη Εποχή του Χαλκού (περ. 1650-1100 π.Χ.), ξεπερνώντας την παραδοσιακή θεώρηση ότι ήταν απλώς «σταυροδρόμι πολιτισμών» και υιοθετώντας μια «κυπροκεντρική» προσέγγιση. Ετσι, διερευνά πώς οι εσωτερικές πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις εντός των κυπριακών κοινωνιών επηρέασαν τον ρόλο του τόπου αυτού στο εμπόριο της Ανατολικής Μεσογείου. Τοποθετώντας την Κύπρο στο επίκεντρο, η αρχαιολόγος θα φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητές της αναδιαμόρφωσαν τις μεταβαλλόμενες εμπορικές και διαπολιτισμικές επαφές στην περιοχή. Οσοι επιθυμούν να την ακούσουν μπορούν να το κάνουν διαδικτυακώς στη διεύθυνση www.livemedia.com/gacuk25 στις 2/12, στις 9 μ.μ. ώρα Ελλάδος.
