Η σχέση της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής με την ανασκαφή στην Αμάρυνθο, ένα από τα μεγαλύτερα ανασκαφικά προγράμματα στην Ελλάδα, έχει βαθιές ρίζες. Οι Ελβετοί αρχαιολόγοι ήρθαν για πρώτη φορά το 1964, με πρόσκληση των ελληνικών αρχών. «Από τότε, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Εύβοιας, μελετάμε συστηματικά την αρχαία Ερέτρια. Το ερώτημα της Αμαρύνθου τέθηκε εξαρχής, επειδή, για να κατανοήσει κάποιος την πόλη-κράτος της αρχαίας Ερέτριας, ο ναός της Αμαρυσίας Αρτεμιδος είναι το κομβικό σημείο», λέει ο αρχαιολόγος δρ Τομπίας Κραπφ.
Ωστόσο, η αφορμή για τη συζήτησή μας με τον αρχαιολόγο της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής, παραδόξως, δεν είναι η αρχαιολογία αλλά η τέχνη. Στις 18 Απριλίου ανοίγει στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων η εικαστική έκθεση «Modern ARTεμις» με έργα που αντλούν έμπνευση από την αρχαιολογική ανασκαφή, με συνεπιμελητές τη δρα Ολγα Πολυχρονοπούλου, αρχαιολόγο του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής (ΠΑΔΑ), την αρχαιολόγο και ιστορικό τέχνης Ιριδα Κρητικού και τον δρα Κραπφ. Η έκθεση είναι καρπός του ομώνυμου προγράμματος («Modern ARTεμις») και επιτυγχάνει κάτι σπάνιο: μετατρέπει την ανασκαφή σε ζωντανό εργαστήριο τέχνης. Στην ουσία είναι μια νέα αντίληψη για το πώς η αρχαιολογία –ανοιχτή και συμμετοχική– μπορεί να ενταχθεί στο παρόν. Η Σχολή, που εδώ και δεκαετίες προσφέρει σε καθηγητές, ερευνητές και φοιτητές από ελβετικά πανεπιστήμια τη δυνατότητα άμεσης επαφής με το αρχαιοελληνικό παρελθόν, βρήκε στην Αμάρυνθο το ιδανικό πεδίο για να δοκιμάσει αυτή τη δυναμική προσέγγιση. «Από την αρχή θεωρήσαμε πολύ σημαντικό να ανοίξουμε την ανασκαφή στην κοινωνία», λέει ο κ. Κραπφ. «Εχουμε επίσης προγράμματα με τα σχολεία της περιοχής, συνεργασίες με συλλόγους, δραστηριότητες, ομιλίες».
Η ιδέα άρχισε να διαμορφώνεται πριν ακόμη από το 2023, όταν φοιτητές της Σχολής Καλών Τεχνών της Ζυρίχης έκαναν πρακτική άσκηση στην ανασκαφή. «Ηρθαν, δούλεψαν μαζί μας, είδαν πώς λειτουργούμε από μέσα», θυμάται. Από αυτές τις εμπειρίες γεννήθηκε οργανικά μαζί με συναδέλφους του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής το «Modern ARTεμις», που ξεκίνησε επίσημα το 2023. «Βάλαμε τους προσκεκλημένους μας στο σκάμμα, στο μουσείο, στις αποθήκες μας. Είδαν τους συντηρητές, τους μελετητές, τους αρχαιολόγους και μπήκαν σε διάλογο μαζί μας. Η ατμόσφαιρα, η διαδικασία, ο τρόπος εργασίας αποτέλεσε ρέουσα πηγή έμπνευσης», λέει ο κ. Κραπφ.
Το πρόγραμμα «Modern ARTεμις» περιλαμβάνει τρία στάδια: Το πρώτο αφορά ένα διαδραστικό εργαστήριο στον χώρο της ανασκαφής, σύμφωνα με το παράδειγμα ενός καλλιτεχνικού residency. Το δεύτερο στάδιο είναι η προετοιμασία της δημιουργίας των έργων και η υλοποίηση από τους εικαστικούς. Το τρίτο στάδιο συναντά το κοινό με την έκθεση των έργων σε χώρους πολιτισμού. Οι καλλιτέχνες του προγράμματος –Ελληνες και ξένοι– αντιμετωπίζουν την Αμάρυνθο ως ζωντανό πεδίο μνήμης, συμβόλων και μορφών. Εμπνέονται από τον μύθο της Αρτέμιδος, την ανασκαφική εμπειρία, το ίχνος του ιερού, τη σχέση ανθρώπου και τοπίου.
«Στην Αμάρυνθο μπορεί κανείς να κατανοήσει την οργάνωση της πόλης-κράτους της Ερέτριας. Είναι ένα από τα πιο κεντρικά σημεία του νησιού κατά την αρχαιότητα, που είχε χαθεί εντελώς και η τοποθεσία του ήταν άγνωστη. Τώρα η τοπογραφία του τόπου αρχίζει να ξεκαθαρίζει», μας λέει ο δρ Κραπφ, ο οποίος εκτιμά ότι η αρχαιολογική σκαπάνη έχει εντοπίσει την καρδιά της αρχαίας Εύβοιας.
Ο περίφημος ναός της Αμαρυσίας Αρτέμιδος είναι ένα μνημειακό οικοδόμημα που χρονολογείται στο τέλος του 6ου αιώνα π.Χ. και πλέον ταυτίζεται οριστικά με το σημαντικότατο για τους αρχαίους χρόνους ιερό της θεάς Αρτέμιδος. Κάτω από τα θεμέλια του ναού αποκαλύφθηκε αποθέτης 700 αντικειμένων με αγγεία, όπλα, κοσμήματα και ειδώλια. «Πριν χτίσουν τον τελευταίο ναό, στο τέλος του 6ου αιώνα π.Χ., ανοίχτηκε ένας λάκκος και τοποθέτησαν εκατοντάδες αντικείμενα κοντά στα θεμέλια», λέει ο Τομπίας Κραπφ. «Είναι επιλεγμένα, σχεδόν όλα χρονολογούνται στο τελευταίο τέταρτο του 6ου αιώνα π.Χ. και μας μιλούν για τις λατρευτικές πρακτικές».
«Βάλαμε τους προσκεκλημένους μας στο σκάμμα, στο μουσείο, στις αποθήκες μας. (…) Η ατμόσφαιρα, η διαδικασία, αποτέλεσε ρέουσα πηγή έμπνευσης», λέει ο δρ Τομπίας Κραπφ της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής.
Η λατρεία της Αρτέμιδος στην Αμάρυνθο αποδεικνύεται πολυεπίπεδη. «Αρκετά ευρήματα δείχνουν μια γυναικεία διάσταση: τμήματα υφασμάτων, εργαλεία υφαντικής, γυναικεία ειδώλια», λέει. «Αλλά ταυτόχρονα βλέπουμε και μια εντελώς διαφορετική πλευρά, πιο κρατική. Εχουμε όπλα: κράνη, ξίφη, ασπίδες. Αυτά είναι τυπικά αναθήματα έπειτα από μάχη. Δείχνουν τον επίσημο, δημόσιο χαρακτήρα του ιερού».
Σήμερα η ανασκαφή βρίσκεται σε φάση μελέτης των ευρημάτων. «Μετά την περίοδο του 2024 υπάρχει μια παύση, γιατί πρέπει να γίνει μελέτη», εξηγεί. «Τα αντικείμενα είναι πάρα πολλά: πέρα από τα 700 του αποθέτη, έχουμε εκατοντάδες χιλιάδες όστρακα. Για κάθε μέρα ανασκαφής χρειάζονται δέκα μέρες μελέτης. Γι’ αυτό σταματήσαμε προσωρινά. Ευρήματα υπάρχουν ακόμη πολλά».
Η έκθεση, μετά το Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων, θα μεταφερθεί στη Δημοτική Πινακοθήκη Χαλκίδας με στόχο να ολοκληρώσει τη διαδρομή της στην Ελβετία.
