Στο επίπεδο -2 της Εθνικής Πινακοθήκης, ένα «περίπτερο» μοντερνιστικής λογικής έχει διαμορφωθεί για να εισαγάγει τον επισκέπτη στον κόσμο της ρωσικής πρωτοπορίας. Εκεί παρουσιάζονται 285 έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMus, μια συλλογή που δεν θα υπήρχε χωρίς την επίμονη αναζήτηση του Γιώργου Κωστάκη, ο οποίος επί τρεις δεκαετίες διέσωσε από τη λήθη ένα ολόκληρο κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας της τέχνης. Τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη παρουσίασή της στην Πινακοθήκη, μέρος της συλλογής επιστρέφει οργανωμένο σε τέσσερις θεματικές ενότητες, σε επιμέλεια Συραγώς Τσιάρα και Μαρίας Τσαντσάνογλου.
Στην πρώτη ενότητα με κεντρικό θέμα την «Πόλη» συνυπάρχουν ο κυβισμός και ο φοβισμός με τον κονστρουκτιβισμό, μέσα από έργα της Λιουμπόβ Ποπόβα, του Αλεξάντρ Ροντσένκο, του Βασίλι Καντίνσκι και άλλων δημιουργών, οι οποίοι είδαν την πόλη ως ένα πεδίο ανασχεδιασμού της καθημερινότητας. Σχέδια για υφάσματα, προτάσεις για γέφυρες και φωτιστικά, αλλά και αφαιρετικές συνθέσεις αποτυπώνουν την επιθυμία των καλλιτεχνών να προσφέρουν στους αρχιτέκτονες, στους μηχανικούς και στους γραφίστες ένα νέο λεξιλόγιο για την αισθητική του σύγχρονου κόσμου.
Στην ενότητα της «Φύσης» το βλέμμα στρέφεται στα έργα του Μιχαήλ Ματιούσιν και των μαθητών του, όπως ο Μπόρις Εντερ, τα οποία σχηματίζουν μια πολύχρωμη σύνθεση. Ο Ματιούσιν διαμόρφωσε τη διδασκαλία του γύρω από την «οργανική τέχνη», μια προσέγγιση που οφείλει πολλά στη σύζυγό του Ελενα Γκουρό, έργα της οποίας επίσης παρουσιάζονται στην έκθεση.
Για να δει κανείς τα έργα της ενότητας «Ανθρωπος» κινείται μέσα σε τρία διακριτά δωμάτια που εντάσσονται στο μεγάλο, ανοιχτό περίπτερο. Εδώ δεσπόζει ένα από τα πιο γνωστά έργα της Ποπόβα, η «Γυναίκα που ταξιδεύει» (1915), ένα πορτρέτο που αποδομεί την ανθρώπινη μορφή σε θραύσματα. Στην ίδια ενότητα, ο Πάβελ Φιλόνοφ προσεγγίζει το σώμα σαν οργανισμό που πολλαπλασιάζεται μέσα από τους νόμους της φύσης, ενώ ο Βλαντιμίρ Τάτλιν παρουσιάζεται με ρεαλιστικές μελέτες για το γυμνό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα έργα του Αλεξάντρ Μπολκόβ από το Ουζμπεκιστάν, με τις γυναικείες μορφές του να αποδίδονται σε έντονα, θερμά χρώματα που αντανακλούν το φως και το κλίμα της περιοχής του. Η παρουσία του, όπως και άλλων καλλιτεχνών από τον Καύκασο, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την Πολωνία, υπογραμμίζει, όπως σημειώνουν οι επιμελήτριες, ότι ο όρος «ρωσική πρωτοπορία» δεν περιγράφει μια εθνική ταυτότητα, αλλά έναν ευρύτερο γεωγραφικό και πολιτισμικό χώρο όπου συναντήθηκαν δημιουργοί από πολλές περιοχές της πρώην αυτοκρατορίας.
Στο επίκεντρο της τελευταίας ενότητας, του «Σύμπαντος», βρίσκεται μεταξύ άλλων η «Μουσικοζωγραφική κατασκευή» (1918) του Ματιούσιν, τοποθετημένη δίπλα στην «Κατασκευή 117» (1919) του Ροντσένκο, με τα δύο έργα να μοιάζουν σαν διαδοχικές φάσεις της ίδιας διαδικασίας. Απέναντι, ένα στήριγμα φτερού για την ιπτάμενη μηχανή του Τάτλιν αιωρείται στον χώρο και δίπλα του παρουσιάζεται ένα από τα σημαντικότερα έργα της συλλογής: το «Μαύρο Ορθογώνιο» (1919) του Καζιμίρ Μαλέβιτς, ένα πρώιμο παράδειγμα της σουπρεματιστικής σκέψης του. Αμέσως μετά ο επισκέπτης περνάει σε έναν ξεχωριστό χώρο αφιερωμένο στην έκθεση του 1995, με φωτογραφίες από τα εγκαίνια και το διαμέρισμα του Κωστάκη στη Μόσχα, ένα χώρο που λειτουργούσε ουσιαστικά σαν ιδιωτικό μουσείο της πρωτοπορίας.
«Ο κόσμος της πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Ανθρωπος», εγκαίνια 15 Απριλίου, Εθνική Πινακοθήκη.
