Περιδιαβάζοντας τη φωτογραφική έκθεση «It’s Always the Sun» της Ελισάβετ Μωράκη, όπου τον τόνο δίνουν οι λήψεις με polaroid, σε καταλαμβάνει ένα αίσθημα νοσταλγίας και την ίδια στιγμή, του σύγχρονου, του σημερινού.
Οι polaroid ξεγελούσαν με την αίσθηση της απατηλά απλής φωτογραφικής πράξης. Στα χέρια –ή, πιο σωστά, μέσα από το βλέμμα– μιας γνήσιας καλλιτέχνιδος όπως είναι η Μωράκη, εκείνη η αυταπάτη διαλύεται. Γιατί; Διότι αυτό που βλέπεις στο υπέροχο νεοκλασικό κτίσμα της οδού Προπυλαίων, στην περιοχή της Ακρόπολης, είναι φωτογραφίες με μια πνοή από το βαθύ παρελθόν, αλλά στη μεγάλη της εικόνα η έκθεση συνολικά αποπνέει την αύρα του παρόντος μέσα σε όλη του τη ρευστότητα.
Η Ελισάβετ μας έχει κάνει την τιμή εδώ και δεκαετίες να συνεργάζεται μαζί μας στην «Κ», με φωτογραφικά πορτρέτα κυρίως για συνεντεύξεις που αναλαμβάνουμε, τα οποία ξεχωρίζουν πάντοτε για την ιδιαίτερη ματιά της φωτογράφου, για το φροντισμένο κάδρο, τις φωτοσκιάσεις του προσώπου-θέματος, που πάντοτε αναδείκνυαν τη βαθύτερη ουσία του. Το αποτέλεσμα ήταν πάντοτε καλλιτεχνικό κι ας ήταν δημοσιογραφική η αφορμή.
Εδώ τώρα είναι απολύτως ελεύθερη να «γράψει» κάτι σαν αποσπασματικά διηγήματα, ποιήματα ακόμη, από τα οποία το ανθρώπινο πρόσωπο απουσιάζει – με εξαίρεση έναν γυναικείο λαιμό: βλέπεις μέρος του προσώπου, αλλά λοξώς από πίσω· στην ουσία, και πάλι δεν έχεις πρόσωπο. Εχεις αυχένα, μακρύ και λείο σαν κάλυκα. Οπως ένα πορσελάνινο βάζο με λουλούδια.
Κλείνοντας τα μάτια, κρατάς δύο βασικές, γενικές εικόνες: άνθη και νερό. Φύση, με άλλα λόγια, η οποία, ωστόσο, θυμίζει περισσότερο εσωτερικό τοπίο, νεφέλωμα της μνήμης και ανάερο, αθόρυβο πέταγμα της φαντασίας.
Από τις πιο μικρές έως τις πιο μεγάλες φωτογραφίες, το τοπίο –ή το σκηνικό όταν πρόκειται, πολύ συχνά, για ανθοδοχεία– αποκτά κάτι υπερβατικό. Είναι και δεν είναι εκεί. Σαν το ελάχιστο ίχνος ενός φαντάσματος που μόλις εξαϋλώθηκε. Πώς το κάνει η Ελισάβετ; Πώς το κατορθώνει; Η πιο ειλικρινής απάντηση είναι ένα ολοστρόγγυλο «δεν ξέρω». Ξέρω μονάχα τη δύναμη που έχει το δικό της αποτύπωμα μέσα μου. Ειδικά τα βάζα με τα λουλούδια της με γύρισαν πολύ πίσω, στη δεκαετία του ’70, τη δεκαετία των παιδικών χρόνων, όταν και η polaroid έκανε τη δυναμική της εμφάνιση (στην Ελλάδα έστω). Η ανησυχαστική μνήμη μιας μητέρας που απεγνωσμένα προσπαθούσε να νοηματοδοτήσει –μάταια– την καθημερινότητά της μέσα από την επαναλαμβανόμενη εμμονή της με αυτές τις «νεκρές φύσεις».
Ηταν, ίσως, το ξόρκι της απέναντι στη μανιοκαταθλιπτική ένταση με την οποία αντιλαμβανόταν τον εαυτό της και τον κόσμο, ακόμη και εμάς, τα παιδιά της. Την ελλειμματική σχέση της με το πραγματικό μού την επανέφεραν αυτά τα φωτογραφικά έργα της Ελισάβετ, ίσως διότι κάθε έργο τέχνης που έχει κάτι αληθινό σε παραπέμπει σε πόνους και αγάπες που έχουν πια ριζώσει στο μύχιο.
Η Ελισάβετ τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες στην Αθήνα από το 2012 έως το 2017 με «vintage Polaroid SX-70 Land Camera ALPHA Polaroid color SX-70 film». «Πέντε χρόνια· 1.825 δειλινά· 61 polaroid». Αντιγράφω επακριβώς το σημείωμα στον πανέμορφο για τη λιτότητα (αλλά και τη φωτεινότητά του) κατάλογο της έκθεσης, για να μην κάνω λάθος.
Ομως αυτές, για όλους εμάς που κοιτάμε «απέξω», είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Απαραίτητες, αλλά τους λείπει η μουσική που νόμιζα πως άκουγα κοιτώντας τα έργα. Οχι «νόμιζα» – είμαι βέβαιος. Τι μουσική; Στη δική μου περίπτωση, το «Often a Bird» του Βιμ Μέρτενς. Σε κάθε τι που αναδύει μιαν ανάγκη για έκφραση κρύβεται μια μουσική.
Ελισάβετ Μωράκη, «It’s Always the Sun», Σάββατο και Κυριακή 28-29/3, 18-00-22.00, Προπυλαίων 21, Ακρόπολη.
