Της Μάρως Βασιλειάδου
«Θα τους ευχαριστούσα, αυτό θα ήταν το πρώτο που θα έκανα. Για την ύπαρξή τους, για το ότι κατάφεραν να δώσουν νόημα στον κόσμο τους, να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες και να προχωρήσουν. Χάρη σε αυτούς εξελίχθηκε ο πολιτισμός, αναπτύξαμε γλώσσα, αφήγηση και τρόπους να μοιραζόμαστε τη γνώση. Θα τους τιμούσα λοιπόν και θα γιόρταζα μαζί τους, επειδή για όλους εμάς το ταξίδι ακόμη συνεχίζεται», λέει ο Τζεφ Κουνς, αναφερόμενος στους προϊστορικούς προπάτορες της γλυπτικής τέχνης.
Συνομιλούμε μαζί του λίγο μετά την παρουσίαση της έκθεσης Τζεφ Κουνς: «Αφροδίτη» του Lespugue στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στο Μέγαρο Σταθάτου. Εχουμε μόλις δει το δικό του έργο, την τεράστια πορτοκαλιά «Balloon Venus Lespugue» που δεσπόζει στη μία από τις δύο ισόγειες αίθουσες του Μεγάρου, ενώ η απέναντι αίθουσα έχει διαμορφωθεί καλαίσθητα σε μια προσομοίωση ενός ήσυχου «σπηλαίου» όπου εκτίθενται κυκλικά οι λεγόμενες «Αφροδίτες», από τα αρχαιότερα γλυπτά της ανθρωπότητας. Τους ανώνυμους δημιουργούς αυτών των μικροσκοπικών, προϊστορικών, έργων που χωρούν στην παλάμη του χεριού και κατασκευάστηκαν πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από άνδρες ή γυναίκες ευχαριστεί νοερά ο Αμερικανός σούπερ σταρ της σύγχρονης τέχνης. Αυτή η χειρονομία ευγνωμοσύνης του παρόντος προς το μοναχικό παρελθόν της ανθρωπότητας λειτουργεί ως κλειδί για να διαβάσει κανείς τη νέα έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Η «Αφροδίτη του Λεσπύγκ» είναι μια απόπειρα να τεθούν σε διάλογο δύο ακραία απομακρυσμένοι κόσμοι: η παλαιολιθική γλυπτική και η υπερ-υλική γλώσσα της σύγχρονης τέχνης.
Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκεται η «Balloon Venus Lespugue», ένα έργο άνω των 2,5 μέτρων από γυαλισμένο, ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα. Η λεία επιφάνειά του απορροφά και επιστρέφει το βλέμμα, ενσωματώνοντας τον θεατή στο έργο. Είναι ένα γλυπτό που δεν στέκεται απλώς στον χώρο αλλά τον ενεργοποιεί – τον διαστέλλει, τον πολλαπλασιάζει, τον κάνει μέρος της εμπειρίας. «Θα έλεγα ότι το έργο μου εκπέμπει αισιοδοξία. Ξέρω ότι ο κόσμος δεν είναι τέλειος. Ακόμη και σε ένα έργο, όπως μια «Αφροδίτη-μπαλόνι», τα πιο σκοτεινά σημεία δείχνουν ότι το φως δεν φτάνει παντού. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω στην αισιοδοξία, στο να προχωράς με τον καλύτερό σου εαυτό, να αγκαλιάζεις τη ζωή και να αξιοποιείς κάθε ευκαιρία», σχολιάζει ο ίδιος περιγράφοντας το πνεύμα του γλυπτού.
Η μορφή του, ωστόσο, δεν είναι καινούργια. Ο Kουνς επιστρέφει στην περίφημη «Αφροδίτη του Λεσπύγκ», ένα παλαιολιθικό ειδώλιο από χαυλιόδοντα μαμούθ, ηλικίας περίπου 28.000 ετών. Το πρωτότυπο, με τις υπερτονισμένες καμπύλες του, αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά δείγματα προϊστορικής τέχνης. Ο Kουνς το μεταφράζει σε κάτι ριζικά διαφορετικό: ένα μνημειακό, φουσκωμένο σώμα που μοιάζει ταυτόχρονα ελαφρύ και βαρύ, αστείο και επιβλητικό. «Με ενδιαφέρουν μορφές που παραπέμπουν στη Μητέρα Γη και στη φύση στην πιο καθαρή της μορφή. Βλέπω γλυπτά και νιώθω την κίνηση του νερού και της ζωής. Ο αισθησιασμός και η επιθυμία είναι στοιχεία που μας ωθούν να εξελισσόμαστε», σχολιάζει. Η ένταση της αντίθεσης ανάμεσα στο μικρό και το τεράστιο, στο οργανικό και το βιομηχανικό, είναι από τα πιο ισχυρά στοιχεία της έκθεσης. «Οταν κοιτάμε μια “Αφροδίτη-μπαλόνι”, νιώθουμε ότι υπάρχει κενό στο εσωτερικό της. Και αυτό κάνει τον εξωτερικό χώρο να φαίνεται λιγότερο άδειος, πιο ασφαλής. Είναι ένα παιχνίδι ανάμεσα στο μέσα και το έξω. Παρότι το έργο έχει πυκνότητα σε επίπεδο νοήματος και αφήγησης, ο θεατής τελικά αισθάνεται πιο άνετα στον χώρο γύρω του», εξηγεί ο καλλιτέχνης που από την αρχή στη δουλειά του αναζητούσε τη χαρά, την οικειότητα.
Και η αλήθεια είναι πως ο εντυπωσιασμός του επισκέπτη με την «Balloon Venus Lespugue» μετατρέπεται σε σιωπηλό σεβασμό όταν μπαίνει στην αίθουσα όπου παρουσιάζονται οι δέκα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», μέσα από πιστοποιημένα αντίγραφα πρωτοτύπων που φυλάσσονται σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία. Δημιουργήθηκαν σε μια τεράστια γεωγραφική ζώνη που εκτείνεται από την Ιβηρική έως την κεντρική Ασία, γυναικεία ειδώλια από ελεφαντόδοντο, πέτρα και πηλό. Παρά τις αποστάσεις που χωρίζουν τους τόπους εύρεσής τους, παρουσιάζουν σοβαρές ομοιότητες. Μικρό μέγεθος, έντονη έμφαση στο γυναικείο σώμα –διογκωμένη κοιλιά, έντονοι γοφοί, πλούσια στήθη– και, συχνά, απουσία προσώπου ή λεπτομερειών στα άκρα.
«Με ενδιαφέρουν μορφές που παραπέμπουν στη Μητέρα Γη και στη φύση στην πιο καθαρή της μορφή. Βλέπω γλυπτά και νιώθω την κίνηση του νερού και της ζωής», λέει ο Τζεφ Κουνς.
Η «Αφροδίτη του Λεσπύγκ», που ανοίγει τη διαδρομή, ανακαλύφθηκε σε σπήλαιο της νότιας Γαλλίας, μέσα στα Πυρηναία και ξεχωρίζει για την έντονα αφαιρετική αλλά ταυτόχρονα εκρηκτική της φόρμα. Ακολουθούν οι «Αφροδίτες του Γκριμάλντι» από τα σπήλαια Μπάτσι Ρόσι με πιο επιμήκεις αναλογίες, η «Αφροδίτη του Σαβινιάνο» από την Ιταλία, με σχεδόν γεωμετρική απλότητα, και η «Αφροδίτη του Ντόλνι Βιεστόνιτσε», ένα από τα αρχαιότερα κεραμικά έργα στον κόσμο. Η πορεία συνεχίζεται με την εμβληματική «Αφροδίτη του Βίλλεντορφ» από την Αυστρία –ίσως η πιο αναγνωρίσιμη μορφή της παλαιολιθικής τέχνης– και ολοκληρώνεται με παραδείγματα από τη νότια Ιταλία, μερικές από τις «Αφροδίτες της Παραβίτα». Κάθε μία διαφοροποιείται από την άλλη, αλλά όλες μοιράζονται ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο που επαναλαμβάνεται με αξιοσημείωτη συνέπεια. Μέσα στην ημιφωτισμένη αίθουσα που τις φιλοξενεί ακούμε τον ήχο του νερού και φανταζόμαστε την ασφάλεια μιας φωτιάς που απάλυνε τον τρόμο του προϊστορικού ανθρώπου. Η «Αφροδίτη» του Κουνς υπογραμμίζει την κυριαρχία μας στη Γη, αλλά οι μικροσκοπικές προϊστορικές «αδελφές της» μάς θυμίζουν ότι δεν ήμασταν ανέκαθεν το ισχυρότερο και πιο αλαζονικό είδος στον πλανήτη.
Τζεφ Κουνς: «Αφροδίτη» του Lespugue, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, από 20 Μαρτίου έως 31 Αυγούστου.
Η έννοια της αντανάκλασης και η αιωνιότητα ενός ταπεινού υλικού
Της Ξένιας Γεωργιάδου
«Παρακολούθησα το πρώτο μάθημα ιστορίας της τέχνης όταν ήμουν 17 ετών. Μέχρι τότε ζωγράφιζα και σχεδίαζα, αλλά δεν ήξερα τι ήταν η τέχνη», εξομολογήθηκε το βράδυ της Τετάρτης ο Τζεφ Κουνς, στο πλαίσιο της συζήτησης που πραγματοποιήθηκε στο Cotsen Hall, με συνομιλητή τον επιστημονικό διευθυντή του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Παναγιώτη Π. Ιωσήφ, και αφορμή την έκθεση «Τζεφ Κουνς: «Αφροδίτη» του Lespugue στο ΜΚΤ. Αυτή η αναδρομή στα φοιτητικά του χρόνια προέκυψε προσπαθώντας να απαντήσει σε ερώτηση του κοινού για το ποια διαδικασία πρέπει να ακολουθήσει ένας σύγχρονος καλλιτέχνης για να βρει την εικαστική του γλώσσα. Δεν απάντησε αμέσως, αλλά θυμήθηκε την εντύπωση που του είχε κάνει η Ολυμπία του Μανέ και το πώς αυτό το έργο παραπέμπει στη «Γυμνή Μάγια» του Γκόγια ή και στην «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» του Τισιανού. «Ολα συνδέονται», είπε. «Αν θέλεις να δημιουργήσεις κάτι πραγματικά νέο, πρέπει να συνδεθείς με κάτι πολύ παλιό».
Αυτή η έννοια της «σύνδεσης» διαπέρασε ολόκληρη τη συζήτηση. Ο Αμερικανός καλλιτέχνης επέστρεψε επανειλημμένως στην ιδέα ότι η τέχνη δεν είναι μια αυτόνομη πράξη δημιουργίας, αλλά ένα συνεχές νήμα που διατρέχει την ανθρώπινη ιστορία. Από την Αφροδίτη του Λεσπύγκ, την αποκαλούμενη Τζοκόντα της προϊστορίας, έως τη δική του λαμπερή αλλά εξίσου αινιγματική θεά, αυτό που τον απασχολεί είναι η δυνατότητα του έργου να μεταφέρει νόημα μέσα στον χρόνο. «Αυτά τα αγαλματίδια είναι απλά αντικείμενα, κατορθώνουν, ωστόσο, να υπερβούν τις ζωές όλων μας, λειτουργώντας ως φορείς συμπυκνωμένων πληροφοριών».
Στη συνέχεια μίλησε για την επιλογή του ανοξείδωτου χάλυβα, ενός υλικού που αρνείται να αποσυντεθεί και που όπως επισημαίνει η ιστορικός τέχνης Κάθριν ΜακΚόρμακ στον κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση, υπηρετεί την έννοια της αθανασίας τόσο αποτελεσματικά, όσο και οι λίθινες παλαιολιθικές Αφροδίτες από τις οποίες εμπνεύστηκε. Είναι επίσης ένα υλικό ευρείας χρήσης. «Δεν είναι πολυτελές, είναι οι κατσαρόλες και τα τηγάνια μας, είναι αυτό με το οποίο τρώμε, τα πιρούνια και τα κουτάλια μας», εξήγησε ο καλλιτέχνης.
Ρωτήθηκε φυσικά και για την έννοια της αντανάκλασης, η οποία είναι κομβική στο έργο του. Διαβάζοντας φιλοσοφία διαπίστωσε ότι η λέξη «αντανάκλαση» επανερχόταν διαρκώς και έτσι αποφάσισε να μεταφέρει αυτήν την ιδέα κυριολεκτικά στη γλυπτική του, μέσα από τις καθρεφτισμένες επιφάνειες των έργων του. Οι ανακλαστικές επιφάνειες της μνημειακής Αφροδίτης του δεν λειτουργούν, όμως, μόνο αισθητικά (ο πατέρας του, ανέφερε, ήταν διακοσμητής και ο πρώτος που του δίδαξε αισθητική), αλλά ενεργοποιούν τον θεατή, ο οποίος βλέπει τον εαυτό του και το περιβάλλον να ενσωματώνονται στο έργο. «Το γλυπτό αποδέχεται τα πάντα», σημείωσε, υπογραμμίζοντας ότι τίποτα δεν μένει εκτός της εμπειρίας που αυτό παράγει.
Παράλληλα ανέλυσε και την έννοια της «μεμβράνης» στο έργο του. Το μπαλόνι, ως επιφάνεια που διαχωρίζει το εσωτερικό από το εξωτερικό, λειτουργεί ως μεταφορά για το ανθρώπινο σώμα. «Το δέρμα μας είναι μια μεμβράνη», σημείωσε χαρακτηριστικά, περιγράφοντας το όριο ανάμεσα στην εσωτερική εμπειρία και στον εξωτερικό κόσμο. «Εχουμε την εσωτερική μας εμπειρία και την αλληλεπίδρασή μας με το περιβάλλον… Είναι αυτό το μέσα-έξω που μας επιτρέπει να εξελισσόμαστε».
