«Νομίζουμε συχνά ότι πρωτοπορούμε, ότι αρχίζουμε από μια νέα αρχή, μια νέα σκέψη, νέα ζωή κι ίσως εν μέρει να ‘ναι αλήθεια, αλλά δεν έχει αρχή και τέλος η ζωή. Ολα είναι ένα κι η ιστορία υνί βαθύ, μας σκάβει, μας οργώνει, τίποτε να μη μείνει ορθό, τίποτα στέριο, χώμα να ξαναγίνουμε, ν’ αποδοθούμε εύφορος τόπος, καρπερός για σπόρους τυχερούς, να ξαναγεννηθούμε σ’ αρχαία πατήματα, ν’ ανθίσουμε εκ νέου νέοι» διαβάζουμε, μεταξύ άλλων, στον πρόλογο του ζωγράφου Χρήστου Μποκόρου, ο οποίος καταφέρνει μέσα σε 2-3 σελίδες να συμπυκνώσει ποιητικά το νόημα του καινούργιου βιβλίου του Γιώργου Καραμπελιά.
Φυσικά ο τόμος με τίτλο «Από τη μεταβυζαντική ζωγραφική στη γενιά του ’30», ο οποίος κυκλοφορεί από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις, επιφυλάσσει στον αναγνώστη πλούτο ιδεών, πληροφοριών και παρατηρήσεων, που δεν χωρούν σε κανέναν πρόλογο. Ωστόσο αυτό το «υνί» της Ιστορίας που ανακατεύει τα πάντα, μοιάζει να πυροδότησε και τη θέληση του συγγραφέα ώστε να δει την πορεία της ελληνικής ζωγραφικής –και τέχνης γενικότερα– ως «μια πολιτική ιστορία», όπως αναφέρει και ο υπότιτλος του πονήματός του. «Πολιτική, με την έννοια της επικέντρωσης όχι στα πολιτικά γεγονότα ή τις πολιτικές απόψεις των καλλιτεχνών, αλλά στη μελέτη των φαινομένων του πολιτισμού, στη βαθύτερη συνάφειά τους με την ιστορία, της οποίας άλλωστε αποτελούν τη συμπύκνωση και την αποτύπωση», αναφέρει ο ίδιος ο Καραμπελιάς στη δική του εισαγωγή.
Το ιστορικό του δοκίμιο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη, τα οποία αναπόφευκτα ακολουθούν τη χρονική συνέχεια από την Αλωση έως και τη γενιά του ’30, όμως μεταξύ τους συνδέονται πρώτα από όλα θεματικά. Το νήμα που τα συνέχει θα μπορούσε να ονομαστεί «κληρονομιά» ή «παράδοση», ενώ το μονοπάτι είναι δύσβατο όσο και ενδιαφέρον, περνώντας από την «αντίσταση» στην «αλλοτρίωση» και από εκεί στην «Αναγέννηση». Ακόμη και αυτοί οι όροι πάντως, ειδικά στο πλαίσιο που τίθεται εξαρχής, έχουν περισσότερο να κάνουν με την Ιστορία παρά με την τέχνη.
Προφανώς και η αρχή γίνεται στη μεταβυζαντινή ζωγραφική του 15ου-18ου αιώνα, η οποία στη συντριπτική της πλειονότητα είναι αγιογραφική. Εχει δε ως έδρα της την Κρήτη, η οποία ωστόσο υπάρχει όχι ως κέντρο αντανάκλασης της Δύσης, αλλά ως θεματοφύλακας της βυζαντινής παράδοσης με δυτικές επιρροές. Με ζωγράφους σαν τον Αγγελο Ακοτάντο, ο οποίος υπέγραφε με το περίφημο «χειρ Αγγέλου», και τις χιλιάδες φορητές εικόνες, που αποκτούν πιο προσωπικό, «μοντέρνο» χαρακτήρα, ανάλογο ενός πίνακα. Εργα σπουδαία, τα οποία όμως επί πολλές δεκαετίες υποτιμήθηκαν, ως αποτέλεσμα της «καθολικής υποτίμησης της βυζαντινής και μεταβυζαντινής ιστορίας».
Τα επόμενα δύο μέρη του βιβλίου εντοπίζουν την παραπάνω επικοινωνία στην ηπειρωτική Ελλάδα και την προεκτείνουν στην κοσμική ζωγραφική. Η πτώση της Κρήτης (1669) θέτει ξανά το ιστορικό σύνορο, για να ακολουθήσουν η δυτική αλλοτρίωση και η «λόγια» εκπαίδευση που θα φυτέψει νέους σπόρους. Αυτούς θα τους θερίσει φυσικά η γενιά του ’30, ξαναπιάνοντας το νήμα της παράδοσης του τόπου που «στενεύει» και για αυτό χρειάζεται «εμβάθυνση». Σε όλη αυτή την πορεία η μελέτη του Γιώργου Καραμπελιά κινείται βασικά γύρω από τη ζωγραφική, αλλά τη συνδέει μόνιμα και με τις άλλες τέχνες και την ιστορική καταγραφή. Αλλωστε, όπως γίνεται ξεκάθαρο (και) εδώ, δεν υπάρχει ζωγράφος δίχως τον Μακρυγιάννη, ούτε Τσαρούχης ανεξάρτητα από τον Σεφέρη.
