Σήμερα, ημέρα της μεσσιανικής εισόδου του Ιησού στα Ιεροσόλυμα, δεν θα μιλήσω για τον Μεσσία αλλά για το ονάριο, το γαϊδουράκι του, το αγαπημένο μου ζώο παιδιόθεν (που σήμερα έχει πια σχεδόν εξαφανιστεί από τα ελληνικά χωριά). Στο ευαγγελικό ανάγνωσμα ακούμε ότι «ευρών δε ο Ιησούς ονάριον εκάθισεν επ’ αυτό» (Ιω 12:14) και έτσι μπήκε στην αγία πόλη. Ταυτόσημα διαβάζουμε και στα συνοπτικά ευαγγέλια. Γιατί άραγε ο Χριστός διάλεξε ο ίδιος ένα ονάριο, πώλον όνου, για να εισέλθει ως βασιλεύς στην Ιερουσαλήμ; Διότι, όπως ρητά διαβάζουμε στα ευαγγέλια (Ιω 12:14-15 και Μτ 21:4-6), πρέπει να εκπληρωθεί το γεγραμμένον, η προφητεία του Ζαχαρία: «Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών· κήρυσσε [διαλάλησε], θύγατερ Ιερουσαλήμ· ιδού ο βασιλεύς σου έρχεταί σοι, δίκαιος και σώζων αυτός, πραΰς και επιβεβηκώς επί υποζύγιον και πώλον νέον και εξολοθρεύσει άρματα εξ Εφραίμ και ίππον εξ Ιερουσαλήμ, και εξολοθρευθήσεται τόξον πολεμικόν, και πλήθος και ειρήνη εξ εθνών [και θα φέρει αφθονία και ειρήνη στα έθνη]» (Ζχ 9:9-10). Ο Ιησούς, ο νέος Μωυσής, εισέρχεται στην Ιερουσαλήμ επί όνου, ως ελευθερωτής, όπως ακριβώς και εκείνος επί όνου είχε επιστρέψει στην Αίγυπτο για να ελευθερώσει τον λαό του από τη δουλεία (Εξ 4:20). Είναι ερευνητικά βεβαιωμένο ότι στη Μέση Ανατολή ο όνος ήταν βασιλικό υποζύγιο (βλ. 2Βασ 16:2, όπου ο λόγος για δύο σαμαρωμένα γαϊδούρια που τα πηγαίνουν στον βασιλέα Δαβίδ για να κάθεται η βασιλική οικογένεια). Ο Ιησούς έχει συνείδηση του βασιλικού χαρακτήρα της εισόδου του στην Ιερουσαλήμ, γι’ αυτό ζητάει, καταπώς όριζε η ιουδαϊκή παράδοση (Αρ 19:2, Δτ 21:3) να μην έχει καθίσει κανείς άλλος ποτέ πάνω στο ζώο αυτό (εφ’ ον ουδείς ανθρώπων κεκάθικεν. Μκ 11:2 και Λκ 19:30). Οι χριστιανοί ερμηνευτές, ωστόσο, θέλησαν να δώσουν αλλού την έμφαση: Ο Ιησούς εισέρχεται ως βασιλεύς επί πώλον όνου, διότι είναι πράος και ταπεινός, βασιλιάς ειρήνης, που θα αφανίσει τα άρματα και τα πολεμικά άλογα. Γι’ αυτό δεν έχει λόγο κανείς να φοβάται από τούτον τον βασιλιά (Μη φοβού, θύγατερ Σιών). Αυτή είναι η μόνη παρουσία γαϊδουριού στην Καινή Διαθήκη. Στην Παλαιά Διαθήκη έχουμε περισσότερες (με γνωστότερη την ιστορία της όνου του Βαλαάμ, Αρ 22:21-35). Μπορεί στην εικονογραφία της Γέννησης του Χριστού να βλέπουμε μέσα στον στάβλο και γάιδαρο ανάμεσα στα ζώα, στα Ευαγγέλια ωστόσο γίνεται λόγος μόνο για φάτνη, χωρίς άλλη αναφορά. Γάιδαρο ξαναβλέπουμε και στην εικονογραφία της φυγής της Παναγίας με τον νεογέννητο Ιησού στην Αίγυπτο, χωρίς και πάλι ευαγγελική αναφορά.
Τι να έγινε άραγε αυτό το γαϊδουράκι, που είχε την ύψιστη τιμή να καθίσει πάνω του ο Χριστός κατά τη θριαμβευτική είσοδό του στην Ιερουσαλήμ; Δεν άντεχε να παραμείνει στη θεοκτόνο πόλη, μπήκε σε καράβι και έφτασε τελικά στη Βερόνα της Ιταλίας, όπου και πέθανε. Στην πόλη αυτή, από τον 13ο έως τον 17ο αιώνα τουλάχιστον, τιμούσαν τα λείψανά του, που φυλάσσονταν σε ένα μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία, δίπλα στην εκκλησία του αγίου Ζήνωνος. Ο Καλβίνος και οι άλλοι μεταρρυθμιστές δεν χάνουν ευκαιρία να χλευάσουν, και με το δίκιο τους, το γεγονός. Πιστεύω ότι δεν υπάρχει θρησκεία χωρίς μια κάποια δόση δεισιδαιμονίας, αλλά εν προκειμένω η δόση ήταν επικίνδυνα υπερβολική. Είναι επίσης μαρτυρημένο ότι σε πολλές ενορίες της Γερμανίας, της Ελβετίας και της Βόρειας Ιταλίας, την Κυριακή των Βαΐων πρόβαλλαν και λιτάνευαν έναν ξύλινο γάιδαρο, με τον Χριστό πάνω του, τοποθετημένο σε μια βάση με ρόδες. Ο Ζβίγγλιος το 1521 στη Ζυρίχη πέταξε πανηγυρικά έναν τέτοιο ξύλινο γάιδαρο στη λίμνη. Σε άλλες πόλεις της Ελβετίας, τους έκαψαν. Στην Καθολική Εκκλησία μετά τη Σύνοδο του Τριδέντου (1545-1563) άρχισε να καταργείται το έθιμο αυτό, αλλά πολλές ενορίες της, κυρίως στην Ιταλία, το διατήρησαν μέχρι και τον 18ο αιώνα. Σήμερα, τα κυλιόμενα αυτά ξύλινα γαϊδουράκια τα βλέπουμε σε μουσεία. Ολα τούτα τα φαιδρά και αξιοπερίεργα τα διαβάζω στο βιβλίο του σπουδαίου ιστορικού τέχνης Michel Pastoureau, «L’ âne, une histoire culturelle» (Seuil, Οκτώβριος 2025, σ. 52-54), το πέμπτο μιας σειράς του ίδιου συγγραφέα για την πολιτιστική ιστορία των ζώων (έχουν προηγηθεί τα βιβλία για τον λύκο, τον ταύρο, το κοράκι και τη φάλαινα). Ο Παστουρό, γνωστότερος μάλλον ως ιστορικός των χρωμάτων, είναι και ο κατεξοχήν ειδικός στην ιστορία της συμβολικής των ζώων.
Ο Ιησούς, έχοντας συνείδηση του βασιλικού χαρακτήρα της εισόδου του στην Ιερουσαλήμ, ζητάει, καταπώς όριζε η ιουδαϊκή παράδοση, να μην έχει καθίσει κανείς άλλος ποτέ πάνω στο ζώο αυτό.
Πάντως ούτε το γεγονός ότι ο Χριστός εισήλθε βασιλικά στην Ιερουσαλήμ καβάλα σε ονάριο έσωσε το αγαθό υποζύγιο από την υποτίμηση. Είχε βέβαια μεγάλο ανταγωνιστή, το άλογο: περήφανο, όμορφο, πολεμικό, βασιλικό, ένδοξο. Οπως σημειώνει ο Παστουρό, η συμβολική των ζώων είναι πάντα διφορούμενη, θετική και αρνητική. Στον γάιδαρο επικρατεί, στα μεσαιωνικά bestiaria, η αρνητική και γίνεται σύμβολο πολλών αρνητικών χαρακτήρων, ακόμη και του ίδιου του διαβόλου (σ. 48). Από τον 18ο πάντως αιώνα η στάση απέναντί του αλλάζει, η εικόνα του γίνεται όλο και πιο συμπαθητική, με βασικό σταθμό αυτής της αλλαγής, σύμφωνα με τον Παστουρό, τη μνημειώδη «Histoire Naturelle» του Μπιφόν (1707-1788). Στον εικοστό αιώνα ο γάιδαρος θα φτάσει να παρουσιαστεί με όρους αγιότητας στην αριστουργηματική ταινία του Ρομπέρ Μπρεσόν «Au Hasard Balthasar» (1966).
Στη Βερόνα, από τον 13ο έως τον 17ο αιώνα, τιμούσαν τα λείψανα γαϊδάρου που φυλάσσονταν σε ένα μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία, δίπλα στην εκκλησία του αγίου Ζήνωνος.
Η βυζαντινή ζωγραφική
Ας επιστρέψουμε, τελειώνοντας, στη μεσσιανική είσοδο του Ιησού στα Ιεροσόλυμα, όπως την απεικονίζει η βυζαντινή ζωγραφική, υπό την ονομασία Βαϊοφόρος (παίρνοντας παράδειγμα το αριστούργημα του Θεοφάνη στη Μονή Σταυρονικήτα, 16ος αι.). Βλέπουμε εκεί, σύμφωνα με την ευαγγελική περικοπή, μικρά παιδιά να στρώνουν τα ρούχα τους στον δρόμο από όπου περνούσε ο Ιησούς. Ο αυστηρός βυζαντινός ζωγράφος επιτρέπει εδώ στον εαυτό του να παίξει: ένα παιδί ταΐζει με ένα κλαρί τον γάιδαρο, άλλα είναι σκαρφαλωμένα πάνω σε δέντρο και κόβουν κλαριά και ένα άλλο έχει κουκουλωμένο το κεφάλι του, προσπαθώντας να βγάλει και να απλώσει το ρούχο του. Ωσαννά!
