Χειμώνας του 2018, στα παρασκήνια γνωστού αθηναϊκού νυχτερινού κέντρου. Αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα στην κίνησή της. Τη βλέπω να βαδίζει με δυσκολία, παρά τη βοήθεια που της προσφέρουν. Επιθεωρεί τη σκηνή, δίνει κάποιες οδηγίες σε τεχνικούς και συνεργάτες. Μέσα μου απορώ πώς θα μπορέσει να εμφανιστεί αργότερα μπρος στο κοινό. Θα τη λυπηθούν και είναι κρίμα για την ίδια και την ιστορία της.
Λίγες στιγμές μετά, το μαγαζί γεμίζει. Η Μαρινέλλα βαμμένη, χτενισμένη και στολισμένη λάμπει. Η γυναίκα που νωρίτερα έδινε μάχη να ανέβει λιγοστά σκαλιά και να κάνει μετρημένα βήματα ανεβαίνει αγέρωχη, με σφρίγος και στέρεο παράστημα στο παλκοσένικο. Είναι όλη ένα χαμόγελο. Οι κινήσεις της θυμίζουν κοριτσόπουλο. Καταχειροκροτείται από τους θεατές, «παίζει» μαζί τους, τους ξεσηκώνει, τους γαληνεύει, τους συγκινεί, και ξανά απ’ την αρχή μέχρι το αποθεωτικό φινάλε. Τα φώτα σβήνουν και η κυρία επιστρέφει στην αρχική κατάσταση και στους πόνους της, που δεν κατάλαβε κανείς απ’ όσους την παρακολούθησαν. Ισα ίσα, περπατώντας στα δρομάκια στο Γκάζι, τους ακούς να λένε: «Αγέραστη η ρουφιάνα! Μα πού τη βρίσκει τέτοια ενέργεια; Και η φωνή της, ίδια και απαράλλακτη! Και είναι και γιαγιά!».
Κι εδώ μου έρχονται στον νου τα λόγια που μου είχε πει ο Στέλιος Καζαντζίδης: «Η Μαρινέλλα είναι πρώτα αρτίστα και μετά τραγουδίστρια».
1. Γεννημένη για τραγούδι και χορό
Ο ίδιος ο Καζαντζίδης θα εκμυστηρευθεί στον Βασίλη Βασιλικό: «Είχε τάσεις για κίνηση. Ηταν μαθημένη από το θέατρο όπου τραγούδαγε. Της έλεγα να κάθεται φρόνιμα. “Ο κόσμος που έρχεται στο μαγαζί”, της έλεγα, “και το είδος των τραγουδιών που λέμε δεν επιτρέπουν κουνήματα πολλά”. Τότε που είχε βγάλει ο Χιώτης το “Αφού το θες τούτη τη βραδιά”, κάποια μέρα με ρώτησε: “Μπορώ να πω αυτό το τραγούδι;”. Της λέω: “Πες το”. Κι όταν το είπε και είδαμε πως έχει κι άλλα προσόντα, κάτι άλλαξε μέσα μας και τη δεχθήκαμε σαν διαφορετική. Προς το καλό, βέβαια, πάντα. Οσο κι αν εμένα δεν μου άρεσε το κούνημα, γιατί το θεωρούσα πρόκληση, σαν να ζήταγε εραστή από κάτω. Στη συνέχεια, μαστόρεψε πολύ… Μετά τη Μαρινέλλα βγήκαν πάμπολλες τραγουδίστριες που κάναν διάφορες κινήσεις… Γιατί είναι πραγματική αρτίστα. Εχει ψυχή μέσα της. Αυτή η κοπέλα γεννήθηκε για το τραγούδι και για τον χορό».
Υπάρχω: Ο Στέλιος Καζαντζίδης μιλάει στον Βασίλη Βασιλικό (Νέα Σύνορα – Α. Α. Λιβάνη, 2000).
Μετά τη Μαρινέλλα βγήκαν πάμπολλες τραγουδίστριες που κάναν διάφορες κινήσεις… Εχει ψυχή μέσα της. Αυτή η κοπέλα γεννήθηκε για το τραγούδι και για τον χορό. -Στέλιος Καζαντζίδης
2. «Είσαι μούρλια, είσαι τρέλα»
Η Μαρινέλλα διαθέτει ακόμα ένα χάρισμα. Ως βέρα κόρη ψαρά, ξέρει κι από πετονιά. Ο λόγος στον σολίστα του μπουζουκιού και συνθέτη, συνοδοιπόρο στα πρώτα της βήματα στο τραγούδι και στενό συνεργάτη της στη μετέπειτα λαμπερή καριέρα της, τον αλησμόνητο Στέλιο Ζαφειρίου: «Ο Καζαντζίδης ανέβαινε τότε. Ηταν μπροστά από τους άλλους ερμηνευτές, αλλά δεν είχε γίνει ακόμα ο θρύλος που έγινε στα επόμενα δύο χρόνια. Την άνοιξη του ’57 πήγα στο “Πανόραμα”. Δούλευα με τον Τόλη Χάρμα. Ο Χάρμας, χωρίς να είναι η μεγάλη φίρμα, στη Θεσσαλονίκη, ήταν ιδιαίτερα γνωστός και αγαπητός. Λίγο αργότερα, ήρθε στο σχήμα και η Μαρινέλλα. Μέχρι τότε δούλευε στο θέατρο, όπου έλεγε 5-6 τραγούδια της Βέμπο. Στο κέντρο, της μάθαμε κι άλλα τραγούδια και Μαρινέλλα τη βάφτισε ο Χάρμας. Γιατί στο μαγαζί ήρθε σαν Κική Παπαδοπούλου, όπως ήταν δηλαδή και τ’ όνομά της. Μάλιστα έγραψε ειδικά γι’ αυτήν και το τραγούδι: “Μαρινέλλα, Μαρινέλλα, είσαι μούρλια, είσαι τρέλα / Μαρινέλλα, Μαρινέλλα, είσ’ η πρώτη κατσιβέλα”.
»Η Μαρινέλλα μέσα σε σύντομο διάστημα άρχισε να ξεχωρίζει, να πλουτίζει το ρεπερτόριό της και να γίνεται λαϊκή τραγουδίστρια. Το χάρισμα στο σεγόντο που διαθέτει είναι έμφυτο και σπάνιο. Το κατάλαβα από την αρχή ότι είχε μεγάλο ταλέντο. Ηταν σωστή, δηλαδή μπορούσες να τραγουδάς εσύ, χωρίς να ξέρει το τραγούδι, να διαβάζει τα λόγια και να βλέπει το στόμα σου και να τραγουδάει μαζί σου. Το καλοκαίρι του ’57, κι ενώ έχουμε βγει στον κήπο του μαγαζιού –γιατί το “Πανόραμα” λειτουργούσε και σαν χειμερινό αλλά και σαν θερινό– ήρθε ο Στέλιος. Ηταν μόνος του και του γνώρισα τη Μαρινέλλα. Και το πρωί πήγαμε για ψάρεμα όλοι μαζί. Ηταν θυμάμαι και η αδελφή της Μαρινέλλας στη συντροφιά. Του Στέλιου του άρεσε το ψάρεμα, της Μαρινέλλας ο πατέρας ήταν ψαράς, και έτσι κι αυτή γνώριζε τα μυστικά του ψαρέματος… και σε δέκα μέρες την πήρε και ήρθαν στην Αθήνα…».
Συνέντευξη του Στέλιου Ζαφειρίου στον συγγραφέα Κώστα Μπαλαχούτη (Η ιστορία του λαϊκού τραγουδιού, Victory).
Του Στέλιου του άρεσε το ψάρεμα, της Μαρινέλλας ο πατέρας ήταν ψαράς, και έτσι κι αυτή γνώριζε τα μυστικά του ψαρέματος… Σε δέκα μέρες την πήρε και ήρθαν στην Αθήνα…. -Στέλιος Ζαφειρίου
3. «Ημουν σπουδαία κλέφτρα»
Δεν είναι απλώς η ιδανική παρτενέρ του Καζαντζίδη. Η Μαρινέλλα είναι το πολύτιμο στήριγμά του. Εκείνη τον… οργανώνει. Κανονίζει τις παραγγελιές στα μαγαζιά, μοιράζει τη «χαρτούρα», τον βγάζει από τις δύσκολες καταστάσεις της εποχής στη νύχτα και στη δισκογραφία, τον συμβουλεύει για το πώς πρέπει να στέκονται μπροστά στο κοινό, μέχρι που με τον τρόπο της «καθαρίζει» και με τους μπράβους που «ετσιθελικά» τον περιτριγυρίζουν.
Και βέβαια, όπως όλοι οι ευλογημένοι, δεν αντιγράφει, «βουτάει»: «Εμαθα πάρα πολλά γιατί ήμουν σπουδαία… κλέφτρα. Κάποτε μου είχε πει ο Μάνος Χατζιδάκις: “Να μάθεις να κλέβεις. Να παίρνεις τα σωστά. Στη ζωή πρέπει να αντιμετωπίζεις τα πράγματα σαν το πορτοκάλι. Να στύβεις, να παίρνεις το ζουμί και μετά να πετάς τα φλούδια”. Ο Χατζιδάκις ήταν άψογος σε όλα του, είχε μια απλοχεριά, μια λεβεντιά, ήταν αυτό που λέμε άντρας 100%. Εν αντιθέσει με… άσε καλύτερα. Θυμάμαι, λοιπόν, που έκανε πρόβα με τον Στέλιο το “Κουρασμένο παλικάρι” και ξαφνικά, μόνη μου, έκανα τη φούγκα ‒αυτή που υπάρχει‒ και έμεινε άφωνος, αλλά δεν με σταμάτησε. “Πού τα έμαθες αυτά εσύ;” μου λέει. “Με συγχωρείτε που διέκοψα”, απαντώ, “αλλά έτσι μου ήρθε”. “Οχι, να το πεις”, μου λέει, “γιατί το λες και πολύ ωραία”. “Μα, δεν σου ‘πα, Μάνο”, παρεμβαίνει ο Στέλιος, “ότι είναι “γάτα”; Έχει ένστικτο!”.
»Με τον Μίκη ζήσαμε πάρα πολύ μαζί, κάποια στιγμή και στο ίδιο σπίτι, κάτι σαν κοινόβιο. Πολλά, ωστόσο, έμαθα και από τον Μανώλη Χιώτη και από τους λαϊκούς δημιουργούς της εποχής με τους οποίους συνεργαστήκαμε τότε. Γιατί όταν κάθεσαι στο ίδιο πάλκο με έναν Στράτο Παγιουμτζή, με έναν Γιάννη Παπαϊωάννου, με έναν Γιώργο Ζαμπέτα, με έναν Ρουμελιώτη, με έναν Γιώργο Μητσάκη, με έναν Καζαντζίδη, μαθαίνεις θες δεν θες».
Από συνέντευξη της Μαρινέλλας στον Ιάσονα Τριανταφυλλίδη («Δίφωνο», τεύχος 27, Δεκέμβριος 1997).
4. «Ο,τι γουστάρει η Κίτσα»
Μετά το διαζύγιό της με τον Καζαντζίδη το 1966, η Μαρινέλλα ζορίζεται να βρει τον βηματισμό της. Θα της σταθεί ο Γιώργος Κατσαρός, που την προσκαλεί για περιοδεία στη Ρωσία και άθελά του, όπως ο ίδιος μας διηγείται, ο Γιώργος Ζαμπέτας: «Μες στο ’67 ο Καραγιάννης κάνει ταινία για τη Βουγιουκλάκη. Και με φωνάζει ο Καραγιάννης, γουστάριζε κι η Βουγιουκλάκη, για να γράψω. Θα κάνανε “Το κορίτσι του λούνα παρκ”, θα έπαιζε κι ο Παπαμιχαήλ…
»Εκείνη τη μέρα είχε έρθει εκεί κι ο Σπόρος ο Ράλλης, της εταιρείας μου, μαζί με τη Μαρινέλλα, δεν ξέρω τι δουλειά είχανε να κάνουνε (στο στούντιο), και καθόντουσαν μέσα κι ακούγανε τι παίζαμε εμείς. Ητανε και ο Καραγιάννης παρών. Οπότε το έχουμε τελειώσει το τραγούδι, έχουμε γράψει τα όργανα κι είναι μόνο να το τραγουδήσει η Βουγιουκλάκη. Και μπαίνει μέσα η Βουγιουκλάκη με την αυλή της, με τους αυλικούς της…
»”Γεια σας”, λέει. “Γεια σου, Αλικάκι”, της λέω. “Σου ‘χω εδώ ένα πράμα, μέλι, θα τρελαθείς αν πεις αυτό το τραγούδι, το καλύτερο τραγούδι που έχω γράψει ποτέ μου!”.
»”Για να τ’ ακούσω”, λέει, “για να τ’ ακούσω!”.
»Και της το παίζω. Και γυρνάει και μου λέει… Τι μου λέει!
»”Αυτό, αυτό θα πω εγώ; Αυτό να το δώσεις να το πει ο Καζαντζίδης”.
»Κοκάλωσα, κόντεψε να μου πέσει κάτω το μπουζουκάκι μου…
»Στο αναμεταξύ, κάνει η Βουγιουκλάκη αυτά που είχε να κάνει με τον Καραγιάννη και φεύγει. Εμείς τελειώναμε, ήμασταν έτοιμοι, τα μαζεύαμε, και έρχεται η Μαρινέλλα από μέσα. Ερχεται και μου λέει στ’ αυτί: “Μανίτσα, να το πω εγώ αυτό το τραγούδι;”.
»Εγώ, επειδή την αγαπούσα κι επειδή είχαμε πολλά χρόνια παρτίδες μαζί, της λέω “ό,τι γουστάρει η Κίτσα”. Εμείς έτσι τη λέγαμε, με το χαϊδευτικό της. Το όνομά της το κανονικό είναι Κυριακή και τη λέγαμε Κίτσα. Αλλά η ώρα είχε πάει 3.30 και ήμουνα στο στούντιο απ’ τις 9 το πρωί και το βράδυ δούλευα. Επρεπε να ξεκουραστώ λίγο. Και της λέω, μπείτε μέσα και πες το όπως θέλεις εσύ, εγώ φεύγω, πάω σπίτι και όταν τελειώσετε, πάρτε με τηλέφωνο να μου το βάλετε να το ακούσω κι εγώ. Καλή επιτυχία, γεια σας, γεια σου, κι έφυγα.
Ερχεται η Μαρινέλλα και μου λέει στ’ αυτί: «Μανίτσα, να το πω εγώ αυτό το τραγούδι;». Εγώ, επειδή την αγαπούσα κι επειδή είχαμε πολλά χρόνια παρτίδες μαζί, της λέω «ό,τι γουστάρει η Κίτσα». Εμείς έτσι τη λέγαμε, με το χαϊδευτικό της. -Γιώργος Ζαμπέτας, για το «Σταλιά σταλιά».
»Πήγα σπίτι, μέχρι να τσιμπήσω, δεν περνάει πολλή ώρα, χτυπάει το τηλέφωνο και μου λέει “τελειώσαμε”. Μου το βάζουν να το ακούσω και ακούω και πάγωσα. Μπράβο, ρε Μαρινέλλα, λέω, μπράβο! Πώς το είχε τραγουδήσει έτσι, πόσο γλυκά το είπε, τι ψυχούλα που έβαλε…».
Ιωάννα Κλειάσου – «Γιώργος Ζαμπέτας: Βίος και πολιτεία – Και η βρόχα έπιπτε… στρέιτ θρου» (εκδ. Ντέφι).
5. «Εδώ διασκεδάζεις»
Το «Σταλιά σταλιά» γίνεται γρήγορα καταιγίδα και η Μαρινέλλα σταδιακά αλλάζει. Κοντό μαλλί, μπροστάρικο και φροντισμένο ντύσιμο, αλλιώτικο στήσιμο στην πίστα, μαγική κίνηση, μπαλέτο, χορός, σόου, προβολείς, γαρδένιες και ενδιαμέσως ένα τσεμπέρι! Αυτό της φοράει ο Γιάννης Δαλιανίδης στην ταινία της Finos Film «Γοργόνες και μάγκες» του 1968, όπου τραγουδάει το «Ανοιξε πέτρα» των Μίμη Πλέσσα και Λευτέρη Παπαδόπουλου. Και πραγματικά, η πέτρα ανοίγει και ο θησαυρός αποκαλύπτεται. «Επρεπε να σταθώ στα πόδια μου μόνη μου. Αρχισα να ντύνομαι. Να προσέχω τα φώτα. Τα ρούχα των μουσικών. Τις μικροφωνικές. Και στάθηκα αφορμή να σηκωθούν όλοι απ’ την καρέκλα, να ξεφύγουν από αυτήν την καταπίεση… Εγώ πάντως κάνω τη δουλειά μου, σωστά, τίμια, ευσυνείδητα. Κι ό,τι γίνεται με προσπάθεια και κόπο δεν μπορεί παρά να είναι αληθινό. Επιπλέον, αυτή η μορφή διασκέδασης, αυτά τα πράγματα πιάσανε. Θα πει ότι ο πολύς κόσμος τα βρήκε του γούστου του… Eχεις πει «Ωπα!» όταν τραγουδάει η Φαραντούρη; Διασκεδάζεις; Οχι. Εδώ, όμως, διασκεδάζεις. Και είναι σπουδαίο να ψυχαγωγείς τον κόσμο».
Τα παραπάνω δηλώνει η Μαρινέλλα το 1978 στον Λευτέρη Παπαδόπουλο στο «Zoom» της Πλάκας ‒και όχι στη γνώριμή της «Νεράιδα» της παραλίας‒, έχοντας για φρέσκα σουξέ τις συνθέσεις του Γιώργου Χατζηνάσιου «Να παίζει το τρανζίστορ» και «Παιδί απ’ την Ανάβυσσο». Μόνο που και στα δύο αυτά τραγούδια οι στίχοι είναι του έντεχνου… Μιχάλη Μπουρμπούλη, ενώ στον ίδιο δίσκο βρίσκονται και τα πανέμορφα «Εγινε ο κόσμος καφενές», «Οι τρελοί» και «Στην Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου» με τα ακριβά λόγια του Μάνου Ελευθερίου. Τελικά, μήπως οι ταμπέλες επισκιάζουν την ουσία, που είναι μία;
6. Ενα «Ρεσιτάλ»-σταθμός
Εξηγούμαι. Δύο χρόνια νωρίτερα, στην ίδια γειτονιά, στην μπουάτ «Σκορπιός», η γνωστή και εκτός συνόρων ήδη τότε Μαρινέλλα συνέπραττε με τον Κώστα Χατζή σε ένα «Ρεσιτάλ» με καινούργια τραγούδια του συνθέτη, κυρίως σε στίχους της Σώτιας Τσώτου.
Ο τραγουδοποιός σημειώνει: «Ηθελα να προπαγανδίσω –με την καλή έννοια– αυτό το είδος της κοινωνικής μπαλάντας κι έτσι προέκυψε η συνεργασία μου με τη Μαρινέλλα. Η Μαρινέλλα ήταν ήρωας γιατί θέλησε να υποστηρίξει αυτά τα τραγούδια, σε ένα δίσκο γεμάτο αυθορμητισμό, που μιλούσε για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ήταν καταγγελτικός προς την πολιτεία. Ηθελε σίγουρα θάρρος από τη μεριά της»*.
Ο πρωτοποριακός τριπλός και ζωντανά ηχογραφημένος δίσκος που αποτυπώνει το γεγονός, με ηχολήπτη τον Γιάννη Σμυρναίο και παραγωγό τον Φίλιππο Παπαθεοδώρου, ξεπερνάει τις 500.000 αντίτυπα και θεωρείται από τους πιο εμπορικούς όλων των εποχών στην ελληνική δισκογραφία.
Σε ένα σημείο της παράστασης, όπως αποτυπώνεται στο δισκογράφημα, μια γυναικεία φωνή από το κοινό, σε κάποια παύση του τραγουδιού «Σ’ αγαπώ», ακούγεται να φωνάζει στη Μαρινέλλα: «Εχεις όλη την Ελλάδα!».
Η Μαρινέλλα ήταν ήρωας γιατί θέλησε να υποστηρίξει αυτά τα τραγούδια, σε ένα δίσκο γεμάτο αυθορμητισμό, που μιλούσε για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ήταν καταγγελτικός προς την πολιτεία. -Κώστας Χατζής, για τη συνεργασία τους στο «Ρεσιτάλ».
Δεν ξέρω πόση από την Ελλάδα «χωράει» σήμερα στην περίπτωση της Μαρινέλλας, μιας και έχουν σχεδόν αλλάξει οι πάντες και τα πάντα, πάντως σίγουρα αρκετή. Βλέπετε, ορισμένες συντεταγμένες παραμένουν σταθερές και αναλλοίωτες. Γιατί άραγε; Λέτε να είναι μόνο η φωνή και η… μόστρα; Κραυγές βγάζει η Μαρινέλλα όταν ερμηνεύει και κινείται; Δεν λέει λόγια ντυμένα με μελωδίες; Και γιατί όσα αποδίδει τα τραγουδάνε όλοι από κάτω; Σημειωτέον, έχουν περάσει δεκαετίες απ’ την πρώτη κυκλοφορία τους. Τι είναι η Μαρινέλλα, μάγισσα και μας υπνωτίζει και τα μνημονεύουμε;
Πάμε να ρίξουμε, λοιπόν, μια «βιαστική» ματιά στο πλούσιο «πολυπαρεξηγημένο» ρεπερτόριό της (πέραν των όσων αναφέρθηκαν παραπάνω). Δεν λέω πως δεν υπάρχουν «γεμίσματα», αλλά αναφερόμαστε σε ένα «καθαρόαιμο» της δισκογραφίας και της πίστας, με ό,τι «πιέσεις» για εφήμερες δάφνες αυτό συνεπάγεται.
* Ο Κώστας Χατζής στο περιοδικό «Λοιπόν» (Ιούνιος, 2024).
7. Εγώ υπάρχω
Είναι δύσκολο να κλείσεις σε λέξεις τον τρόπο και τη διαδρομή της Μαρινέλλας. Και ως προσωπικότητα αποτελεί κατηγορία από μόνη της. Ο επίλογος ανήκει σ’ εκείνην: «Ολα αυτά τα χρόνια, είναι δυνατόν το κοινό μου να είναι το ίδιο; Εχουν πεθάνει όλοι οι παλιοί μου ακροατές και όλοι οι παλιοί μου φίλοι. Μην κοιτάς που εγώ ζω και υπάρχω. Χτύπα ξύλο… Λοιπόν. Εγώ υπάρχω. Γιατί θέλω να υπάρχω».
Συνέντευξη στον Βύρωνα Κριτζά και το περιοδικό «Κ» της «Καθημερινής» (Οκτώβριος 2023).
