Μέρες που είναι, μια επιστημονική εκδήλωση για τη δίκη του Ιησού έχει αν μη τι άλλο ενδιαφέρον και… «επίκαιρο» χαρακτήρα. Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα, πιο διαχρονικό. «Η δίκη και η σταύρωση του Ιησού βρίσκεται, μαζί με τη δίκη και εκτέλεση του Σωκράτη, στις ίδιες τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού και των αξιών του», λέει ο επίκουρος καθηγητής Ιστορίας του Δικαίου, της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δημήτρης Καράμπελας. Οπως υπενθυμίζει, οι δύο αυτές καταδίκες αθώων τοποθετούνται, σύμφωνα με τον Τζορτζ Στάινερ, «στη βάση των θρησκευτικών, φιλοσοφικών και πολιτικών μας αντανακλαστικών». Επί αιώνες θεολόγοι, φιλόσοφοι και ιστορικοί επιστρέφουν στις ευαγγελικές αφηγήσεις, επιχειρώντας να διαλευκάνουν τι τελικά σημάδεψε, όπως το διατύπωσε ο Αγγλος θεολόγος Ρόουαν Γουίλιαμς, «τη μοίρα ενός αθώου». Οι διαφορετικές ερμηνείες που δόθηκαν σε αυτό το ερώτημα, συνεχίζει ο κ. Καράμπελας, «καθόρισαν συχνά την ίδια την πορεία του χριστιανικού κόσμου, προξενώντας ακόμα και δεινά, μέσω της ζοφερής κληρονομιάς του αντισημιτισμού».
Η αξιοπιστία των αφηγήσεων
Στη σημερινή εκδήλωση με τίτλο «Η δίκη του Ιησού στο φως των ιουδαϊκών και ρωμαϊκών θεσμών», που διοργανώνει η Ελληνική Εταιρεία Ιστορίας του Δικαίου, σε συνεργασία με τη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ, o κ. Καράμπελας θα αναφερθεί στην αξιοπιστία των αφηγήσεων των Ευαγγελίων για τη σύλληψη, τη δίκη και τη θανατική καταδίκη του Ιησού, μελετώντας και άλλες ρωμαϊκές και ιουδαϊκές πηγές. Οπως μας εξηγεί, ενώ το Κατά Μάρκον, το αρχαιότερο Ευαγγέλιο (περ. 70 μ.Χ.), έχει βασιστεί, σύμφωνα με τους ιστορικούς, σε μια ακόμα πρωιμότερη, άγνωστη πηγή, χρονολογημένη περίπου στο 40 μ.Χ. (δηλαδή κοντά στα γεγονότα), τα μεταγενέστερα Ευαγγέλια διατηρούν τον ίδιο πυρήνα αναλλοίωτο, αλλά «προσαρμόζουν την αφήγηση του Πάθους στα δεδομένα της εποχής τους, ώστε να αντανακλούν και να εκφράζουν την πραγματικότητα των πρώτων χριστιανών, δεκαετίες μετά».
Ενα παράδειγμα είναι το όνομα του αρχιερέα Καϊάφα, που δεν αναφέρεται στο Κατά Μάρκον, αλλά εμφανίζεται στους μεταγενέστερους Ευαγγελιστές, «πιθανότατα γιατί η πηγή στην οποία βασίζεται ο Μάρκος είναι τόσο κοντά στα γεγονότα, ώστε ο Καϊάφας είναι ακόμα αρχιερέας και, αν αναφερόταν, η προσοχή των ιουδαϊκών αρχών θα στρεφόταν κατά των πρώτων χριστιανών». Ο κ. Καράμπελας αναφέρει επίσης ότι στο Κατά Ιωάννην, που γράφεται στην Εφεσο, στο τέλος του 1ου αιώνα μ.Χ., τον Χριστό συλλαμβάνουν Ρωμαίοι στρατιώτες. Στην εποχή του Χριστού όμως, στον ναό της Ιερουσαλήμ θα υπήρχαν οι Ιουδαίοι φρουροί του. «Την εποχή που γράφει ο Ιωάννης, αυτό δεν αφορά κανέναν –ο ναός έχει καταστραφεί– οπότε αντικαθιστά αυτούς που συλλαμβάνουν τον Ιησού, με Ρωμαίους», λέει ο κ. Καράμπελας και εξηγεί: «εκείνη την εποχή έχουμε χριστιανούς μάρτυρες, τους οποίους οι Ρωμαίοι καταδίωκαν. Εχει νόημα λοιπόν ένας Ευαγγελιστής να γράψει ότι και τον Ιησού, Ρωμαίοι τον συνέλαβαν».
Η έρευνα της Αθηνάς Δημοπούλου, καθηγήτριας Ιστορίας του Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ, εξετάζει τον ρόλο του Πόντιου Πιλάτου μέσα από τις ιστορικές πηγές. Οπως εξηγεί, ο Πόντιος Πιλάτος είναι από τα ελάχιστα πρόσωπα για τα οποία έχουμε πληροφορίες πέραν των Ευαγγελίων, π.χ. μέσα από τα έργα που άφησαν οι δύο μεγάλοι Ιουδαίοι συγγραφείς του 1ου αιώνα μ.Χ., ο Φλάβιος Ιώσηπος και ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς. «Ο Πιλάτος μας παραδίδεται ως αρκετά αυταρχικός διοικητής και ενίοτε διεφθαρμένος, ενώ υπάρχουν και διάφορες καταγγελίες σε ιουδαϊκές πηγές για φαινόμενα διαφθοράς του ιερατείου του ναού των Ιεροσολύμων», λέει η κ. Δημοπούλου. «Ολα αυτά τα εξετάζω σε σχέση με το επεισόδιο της εκδίωξης από τον Ιησού των αργυραμοιβών και των εμπόρων που βρίσκονταν στον ναό, γεγονός που αποτέλεσε θρυαλλίδα των μετέπειτα εξελίξεων».
Για 18 χρόνια
Ο Καϊάφας εμφανίζεται και σε αυτή την ιστορική προσέγγιση της δίκης του Ιησού. Οι πηγές τον αναφέρουν ως μοναδικό αρχιερέα του ναού, ο οποίος μάλιστα παραμένει στην εξουσία για 18 χρόνια, αντί για μόλις ένα των προκατόχων του. «Σημειωτέον ότι οι αρχιερείς διορίζονται από τον Ρωμαίο διοικητή της επαρχίας και επειδή ο Πιλάτος συνδέεται με αναφορές για διαφθορά, θα μπορούσε να εξεταστεί το ενδεχόμενο να υπήρχε κάποιο όφελος από τη δίωξη του Ιησού, σε συνέχεια της έντονης αντίδρασής του στην εμπορευματοποίηση της θρησκείας», λέει η κ. Δημοπούλου. Το γιατί τελικά ο Πιλάτος εμφανίζεται απλώς ως… Πιλάτος, έχει την εξήγησή του. «Οταν γράφονται τα Ευαγγέλια, οι χριστιανοί προσπαθούν να προσηλυτίσουν νέους πιστούς και από το ρωμαϊκό ακροατήριο», εξηγεί η καθηγήτρια. «Υπάρχει λοιπόν ένας εξωραϊσμός του Πιλάτου, προκειμένου οι χριστιανοί να μην αντιταχθούν επισήμως στο ρωμαϊκό κράτος, γιατί την ίδια περίοδο ξεκινούν και οι διωγμοί τους».
Η πορεία προς τη σταύρωση βρίσκεται, μαζί με τη δίκη και την εκτέλεση του Σωκράτη, στις ίδιες τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού, αναφέρει ο Δημήτρης Καράμπελας, επίκ. καθηγητής Ιστορίας του Δικαίου.
Το θεολογικό νόημα
Η ομιλία της Μαρίας Γιούνη, καθηγήτριας Ιστορίας του Δικαίου στη Νομική του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, έχει τίτλο «Ο Ιησούς ενώπιον του Πιλάτου: Το ρωμαϊκό δίκαιο στην πράξη». Και αν όλα αυτά συνδέονται με την ιστορική διάσταση του Χριστού, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, θα μιλήσει στην εκδήλωση για το θεολογικό νόημα της δίκης. Οχι ότι η ιστορία είναι για έναν πιστό μια ψυχρή επιστήμη: «αν αγνοήσεις τον ιστορικό Ιησού, είναι σαν να αμφισβητείς τη θεμελιώδη ιδέα του χριστιανισμού, την έννοια της ενσάρκωσης», λέει ο κ. Ζουμπουλάκης, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι «για τον χριστιανό, η ζωή του Χριστού ξεκινάει από την Ανάστασή του».
Το θεολογικό νόημα της δίκης είναι, πολύ συνοπτικά, άλλο: «είναι η παραίτηση από τη δύναμη, είναι η μη βία, ως προϋπόθεση της συγχώρεσης και της αγάπης. Ο Χριστός δεν υπερασπίζεται τον εαυτό του. Σωπαίνει, τον χλευάζουν, τον βρίζουν, τον χτυπάνε και αυτός είναι άφωνος στη δίκη, η οποία αποτελεί την πρώτη στιγμή του Πάθους. Ουσιαστικά, ο Χριστός ανοίγει τον δρόμο για μια κοινωνία μη βίας», λέει ο κ. Ζουμπουλάκης. Η ανθρωπότητα, από την άλλη, δεν φαίνεται να ακολουθεί σήμερα αυτόν τον δρόμο, σωστά; «Αυτό», αποκρίνεται, «είναι το μόνο σίγουρο».
Στην αίθουσα Οικονομίδου, στις 6 μ.μ., με ζωντανή μετάδοση στο live.uoa.gr.
