Ποιες οικογένειες Ελλήνων Εβραίων ζούσαν στη διάρκεια του Μεσοπολέμου στον συνοικισμό Καραγάτς –τη σημερινή Ανάληψη– της Θεσσαλονίκης; Σε ποιες συναγωγές παντρεύονταν και σε ποια σχολεία έστελναν τα παιδιά τους; Εργάζονταν μήπως τα μέλη τους ως δημοτικοί υπάλληλοι, καπνεργάτες, μικροπωλητές και τυπογράφοι; Μας φανερώνουν άραγε κάτι για την πορεία της ζωής τους ένας φόρος κληρονομιάς της Ελβίρας Καμχή, μια ληξιαρχική πράξη γέννησης του τέκνου της Ματθίλδης και του Λιάο Αβαγιού ή μια δήλωση περιουσίας του Ιωσήφ Κοέν, με ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1943; Και τα σπίτια τους; Πώς έμοιαζαν τα σπίτια τους, αλλά και οι υπόλοιπες συνοικίες τους, στους συνοικισμούς Κάμπελ, Βαρώνου Χιρς και Ρεζί Βαρδάρ;
Παρουσιάζεται για πρώτη φορά και ένα ψηφιοποιημένο τμήμα των «αρχείων της Μόσχας», δηλαδή εγγράφων της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης που είχαν αρπάξει οι ναζί.
Οι παραπάνω είναι ελάχιστες μόνον από τις αναρίθμητες πληροφορίες που μπορεί να αντλήσει κάποιος μέσα από την ψηφιακή εφαρμογή «Η Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου», μια ανασύνθεση της ιστορίας της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, η οποία είναι διαθέσιμη στο map.jct.gr και προσφέρει σε ερευνητές και ενδιαφερομένους μια τρισδιάσταση και διαδραστική περιήγηση στις μεσοπολεμικές γειτονιές των Θεσσαλονικιών Εβραίων. Μέσα από τη μελέτη και την τεκμηρίωση του αρχείου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, έγινε εφικτό να αναπαρασταθούν κτίρια και οικίες στην ιστορική μορφή τους και να διασυνδεθούν με πλήθος εγγράφων και τεκμηρίων, το πλέον συγκλονιστικό των οποίων είναι οι δηλώσεις περιουσίας που οι περίπου 50.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης υποχρεώθηκαν να υποβάλουν στις γερμανικές αρχές, πριν εκτοπιστούν στα στρατόπεδα εξόντωσης. «Πλέον, φεύγουμε από έναν κατάλογο 50.000 ονομάτων, που είναι δύσκολο να κατανοηθεί ο όγκος του, και πάμε στον άνθρωπο, στη γειτονιά όπου έμενε, στο σχολείο του, στη συναγωγή του», έλεγε στη χθεσινή παρουσίαση του έργου ο τεχνικός υπεύθυνος γι’ αυτό, Γιώργος Πατσέας.
Το έργο ονομάζεται «Ιώσηπος» (όπως ο ομώνυμος Εβραίος ιστορικός του 1ου μ.Χ. αιώνα) και εκτός από την τρισδιάστατη αναπαράσταση της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης, έχει στον πυρήνα του ένα μεγάλο και ελεύθερα προσβάσιμο ψηφιακό αποθετήριο (repository.jct.gr), με περισσότερα από 212.000 μοναδικά αρχειακά τεκμήρια και πάνω από 2 εκατ. ψηφιακές λήψεις συνολικά, που περιλαμβάνουν, μεταξύ πολλών άλλων, φωτογραφίες, έγγραφα, προφορικές μαρτυρίες, ηχητικά ντοκουμέντα και άλλες πηγές του κοινωνικού, οικονομικού, πολιτισμικού και πνευματικού αποτυπώματος των εβραϊκών κοινοτήτων του ελλαδικού χώρου. Πρόκειται ουσιαστικά για την ψηφιοποίηση και την τεκμηρίωση των αρχείων των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων της Θεσσαλονίκης, των Αθηνών, της Ρόδου και του Οργανισμού Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως Ισραηλιτών Ελλάδος (ΟΠΑΙΕ), ένα εγχείρημα που αποτέλεσε έμπνευση του προέδρου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Δαυίδ Σαλτιέλ, και το οποίο χρηματοδοτήθηκε από ευρωπαϊκούς και εθνικούς πόρους, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ψηφιακός μετασχηματισμός» του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης.
Τα έγγραφα του «Ιώσηπου» χρονολογούνται από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες και είναι κυρίως διοικητικά. «Μας ενδιαφέρουν, γιατί δίνουν μια συνέχεια στην ιστορία πάρα πολλών ανθρώπων που χάθηκαν, που χάθηκε το ίχνος τους και, ουσιαστικά, τα γραφειοκρατικά στοιχεία που έχουν αφήσει, είναι η απόδειξη της ύπαρξής τους», σημείωνε στη χθεσινή παρουσίαση του έργου ο Γιώργος Πατσέας. Οπως αναφέρθηκε μάλιστα, στον «Ιώσηπο» παρουσιάζεται για πρώτη φορά και ένα ψηφιοποιημένο τμήμα των εβραϊκών «αρχείων της Μόσχας», δηλαδή των εγγράφων της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης που άρπαξαν οι ναζί και μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατέληξαν στη Σοβιετική Ενωση. Πρόκειται για 293 φακέλους, που στη δεκαετία του ’50 φωτογραφήθηκαν σε μικροφίλμ από την αμερικανική κυβέρνηση και τώρα μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία.
Πλήθος εφαρμογών
Καθώς όμως στόχος του εγχειρήματος είναι η διάσωση, τεκμηρίωση και ψηφιακή προβολή του συνολικού πολιτιστικού αποθέματος του εβραϊκού ελληνισμού (ιδανικά σε συνεργασία και με το υπό ανέγερση Μουσείο Ολοκαυτώματος της Ελλάδας), τον «Ιώσηπο» συμπληρώνουν ένας «Λαογραφικός Ατλας του ελληνοεβραϊκού πολιτισμού» (atlas.jct.gr), μια εφαρμογή με πορτρέτα σημαντικών προσωπικοτήτων του ελληνικού εβραϊσμού, όπως αυτά του πεσόντος στο αλβανικό μέτωπο αξιωματικού Μαρδοχαίου Φριζή, της οικογένειας Αλλατίνη, του καλλιτέχνη και μελετητή του Καραγκιόζη Τζούλιο Καΐμη κ.ά. (heritage.jct.gr), μια ψηφιακή καταγραφή της εβραϊκής μουσικής παράδοσης με σπάνιες ηχογραφήσεις από το αρχείο της Φλώρας Μόλχο (music.jct.gr), μια ψηφιακή περιήγηση στα εβραϊκά τοπόσημα της Αθήνας (athensroutes.jct.gr), εφαρμογές επαυξημένης πραγματικότητας με εκθέματα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης κ.ά.
