GILBERT KEITH CHESTERTON
Ορθοδοξία
μτφρ.: Λουκάς Κ. Ηλιαδάκης
εκδ. Ακρίτας, σελ. 350
Σχεδόν 120 χρόνια παρήλθαν μέχρι να μεταφραστεί στη γλώσσα μας η «Ορθοδοξία» του Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερτον. Αν και το λογοτεχνικό του έργο είναι γνωστό στο ελληνικό κοινό, τα θεολογικά πονήματά του παρέμεναν εν πολλοίς άγνωστα. Η κυκλοφορία της «Ορθοδοξίας», λοιπόν, αποτελεί από μόνη της γεγονός αξιοσημείωτο. Στο βιβλίο ο Τσέστερτον προτείνει τη δική του κοσμοαντίληψη, η οποία ταυτίζεται με ό,τι αποκαλεί ορθοδοξία: όχι την Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλά τη «βασική χριστιανική διδασκαλία, έτσι όπως συνοψίζεται από το “αποστολικό πιστεύω”» (σ. 33).
Η πνευματική αναζήτησή του θυμίζει, όπως ομολογεί ο ίδιος, έναν Αγγλο θαλασσοπόρο που εκκινεί να βρει τον νέο κόσμο και καταλήγει ν’ ανακαλύπτει ξανά την Αγγλία. Την αντικρίζει ωστόσο με παρθένα ματιά, αντιλαμβανόμενος πως το ζητούμενο είναι το «να νιώθουμε σαν στο σπίτι μας και ταυτόχρονα να είμαστε συνεχώς έκθαμβοι» (σ. 29). Ιδού η δεσπόζουσα που διατρέχει όλο το βιβλίο, η παραδοξολογία: Tο βιβλίο βρίθει ευφυών αφορισμών και γοητευτικών ανατροπών που επιχειρούν να αναδείξουν τη λειτουργική συνύπαρξη των αντιθέτων στον Χριστιανισμό και να αμφισβητήσουν την ταύτιση της απόλυτης λογικής (αντίστοιχη της παραφροσύνης, στο βιβλίο) με την πρόοδο. Ετσι, το κείμενο γίνεται απολαυστικό και συγκροτεί διάσπαρτους πυρήνες νοήματος που απαιτούν τον στοχασμό μας, αλλά καθιστούν δύσκολη την αποκρυστάλλωση των επιχειρημάτων.
Tο βιβλίο βρίθει ευφυών αφορισμών και γοητευτικών ανατροπών που επιχειρούν να αναδείξουν τη λειτουργική συνύπαρξη των αντιθέτων στον Χριστιανισμό και να αμφισβητήσουν την ταύτιση της απόλυτης λογικής.
Εκείνοι που, αντιθέτως, είναι εύκολα εντοπίσιμοι είναι οι δέκτες των τσεστερτόνιων πυρών: υλισμός, ντετερμινισμός, βουλησιαρχία, πραγματισμός, σκεπτικισμός, σολιψισμός, καλβινισμός, ανερμάτιστος οπτιμισμός ή πεσιμισμός, αλλά και στοχαστές όπως ο Νίτσε. Σ’ αυτούς, ο Τσέστερτον αναγνωρίζει την καλύτερη επιβεβαίωση της ορθότητας του χριστιανισμού, ο οποίος συνδυάζει την πίστη των παραμυθιών με τη γενναιότητα των ιπποτικών μυθιστορημάτων, συντελώντας στην αναμόρφωση της «μυθιστορίας» της ύπαρξης (η οποία συνεπάγεται, βέβαια, έναν μυθιστοριογράφο).
Ο υπερβατικός Δημιουργός του κόσμου γράφει, ακριβέστερα, ένα θεατρικό έργο που διαδραματίζεται ανάλογα με τη δική μας ελεύθερη βούληση. Για να αλλάξει όμως η πλάση δεν αρκεί μόνο να την αποδεχτούμε και μαζί να δυσφορήσουμε γι’ αυτήν, χρειάζεται να αγαπήσουμε και έναν «άλλον κόσμο». Αλλαγή συνυφασμένη με τη δημοκρατία: «είναι […] βαθιά χριστιανικό ν’ αναζητείς τη γνώμη των αφανών, αντί να συμμερίζεσαι την άποψη των διακεκριμένων» (σ. 229). Πρόκειται για τη δημοκρατία του προπατορικού αμαρτήματος, καθώς με αυτό «έχουμε αυτοστιγμεί έλεος για τον ζητιάνο και καχυποψία για τον βασιλιά» (σ. 297).
Ο αγνωστικιστής, αγγλικανός και τελικά καθολικός Τσέστερτον δεν αγνοεί το ερώτημα που μπορεί να αναδυθεί από όσα λέει· το διατυπώνει: «γιατί δεν μπορούμε να υιοθετήσουμε τις αλήθειες και ν’ αφήσουμε τα δόγματα;» (σ. 271). Η απάντηση είναι ένας βαθύτερος ορθολογισμός, τον οποίο ο συγγραφέας εμπιστεύεται στην Εκκλησία, τον ζωντανό και διαχρονικό δάσκαλο που ξέρει να ερμηνεύει τον κόσμο μαζί με τα παράλογά του. Πώς θα μπορούσε, διερωτάται, η ηθική και οι κατεξοχήν «ανορθολογικές» αρετές της συγχωρητικότητας και της φιλανθρωπίας να προέλθουν από αίσθημα ανταποδοτικού σεβασμού; Είναι η αίσθηση του ιερού που τις γεννά. Η πραγματική πρόοδος, γράφει, προϋποθέτει πάγιες αξίες και η περιπέτεια (αμελητέους μπροστά στο μέγα θαύμα της ζωής) κανόνες.
Oσο κι αν οι καλύτερες στιγμές του βιβλίου είναι πιθανότατα εκείνες που, αντί να ανασκευάζουν επιχειρήματα, στρέφονται στο πρόσωπο του πειραζόμενου και πάσχοντος Ιησού, η «Ορθοδοξία» ανήκει στην παράδοση της απολογητικής. Και είναι γεγονός πως τα απολογητικά κείμενα στην εποχή μας θεωρούνται από παρωχημένα έως προσβλητικά (βλ. όσα καταλογίζει ο Τσέστερτον στους αυτόχειρες). Ταυτόχρονα, η αμφισβήτηση της άπειρης εμπιστοσύνης στη λογική συνάδει με τη μετανεωτερική μας συνθήκη.
Ακόμη κι αν διαφωνεί κανείς η «Ορθοδοξία» προσφέρει, με το σπαρταριστό της ύφος, τη δυνατότητα να επισκεφθούμε ξανά, ως γοητευτικά απάτητους, πολλάκις χαρτογραφημένους τόπους της σκέψης μας. Να αναρωτηθούμε μήπως, μοχθώντας να είμαστε δέκα λεπτά πριν από την αλήθεια, είμαστε «χίλια οχτακόσια χρόνια πριν από αυτήν» (σ. 32).
*Ο κ. Μιχαήλ Σ. Καλαβρός είναι υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ.
