ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ
«Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα – Σύνοψη της γενικής θεωρίας»
εκδ. Σάκκουλα, 2026, σελ. 292
Τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν κεντρικό ζήτημα για τον δημόσιο διάλογο, όπως εύκολα αποδεικνύεται με αφορμή διάφορα ζητήματα που απασχολούν την επικαιρότητα (π.χ. περιορισμοί κυκλοφορίας κατά την πανδημία, περιορισμοί τεχνητής νοημοσύνης κ.ά.). Τι είναι όμως ακριβώς τα θεμελιώδη δικαιώματα και πώς προστατεύονται κατά το Σύνταγμα; Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει το νέο βιβλίο του Ευάγγελου Βενιζέλου «Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα – Σύνοψη της γενικής θεωρίας».
Για τη νομική επιστήμη η γενική θεωρία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς σημαίνει ένα σύστημα κανόνων και μεθόδων, το οποίο αξιοποιείται κατά την ερμηνεία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από τρεις βασικούς άξονες: (α) Τον καθορισμό του αντικειμένου προστασίας και των φορέων των δικαιωμάτων, (β) τον προσδιορισμό των δυνατοτήτων επιβολής περιορισμών από το κράτος και (γ) τους περιορισμούς των περιορισμών, τις ασφαλιστικές δικλίδες προστασίας, με κορυφαίο παράδειγμα την αρχή της αναλογικότητας, ώστε οι περιορισμοί να είναι κατάλληλοι, αναγκαίοι και αναλογικοί με στενή έννοια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η γενική θεωρία είναι το εργαλείο με το οποίο αξιολογείται πότε ένα μέτρο –από ένα διοικητικό πρόστιμο μέχρι την επιβολή lockdown– είναι συνταγματικά ανεκτό ή όχι.
Κατά τον συγγραφέα, τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν είναι μόνο υπόθεση του ελληνικού Συντάγματος. Αλλωστε, το πολυεπίπεδο νομικό σύστημα, στο πλαίσιο του οποίου συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν το εθνικό Σύνταγμα, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η νομολογία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. και οι αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ενωσης, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ακόμη και από όσους τονίζουν την ανάγκη διασφάλισης της εθνικής συνταγματικής τάξης. Ο συγγραφέας αξιοποιεί σχετικά τον όρο «επαυξημένο Σύνταγμα», με τον οποίο δεν υπονοείται ότι αλλάζει τυπικά το κείμενο του Συντάγματος, αλλά ότι η ουσιαστική προστασία που προσφέρεται βάσει των δικαιωμάτων εμπλουτίζεται από τις αντίστοιχες εγγυήσεις της ΕΣΔΑ και του ΧΘΔΕΕ και γενικότερα της υπερεθνικής έννομης τάξης. Η ιδέα για το «επαυξημένο Σύνταγμα», άλλωστε, αποτυπώνει τον τρόπο κατά τον οποίο λαμβάνονται οι πλέον κρίσιμες αποφάσεις, όπως ήδη αποδεικνύει η υπόθεση για τα μη κρατικά πανεπιστήμια.
Στο βιβλίο συνοψίζεται η κλασική διάκριση των «γενεών» δικαιωμάτων, που αναδεικνύονται μέσα από την εξέλιξη της ιστορίας και αποδεικνύεται ότι τα δικαιώματα αλληλοσυνδέονται στη σημερινή πραγματικότητα. Τονίζεται ότι δεν έχουμε απλώς θεμελιώδες δικαίωμα στην ελευθερία ή στην ιδιοκτησία, αλλά και δικαίωμα στην κοινωνική προστασία, στην αξιοπρεπή διαβίωση, σε ένα καθαρό περιβάλλον και ήδη στην προστασία του κλίματος. Ιδιαίτερα επίκαιρη είναι η αναφορά στις νέες απαιτήσεις προστασίας που αναφύονται σε σχέση με την ιδιωτικότητα τα προσωπικά δεδομένα και την τεχνητή νοημοσύνη. Από την ανάλυση αυτών των θεμάτων αποδεικνύεται η ανάγκη διαρκούς ανανέωσης της γενικής θεωρίας.
Η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων μοιάζει ζήτημα τεχνικό, που αφορά μόνο τη νομική επιστήμη, ωστόσο πρόκειται για θέματα ευρύτερης σημασίας, η κατανόηση των οποίων βοηθάει την ίδια την κατανόηση του κράτους.
Η συμβολή του βιβλίου του Ευ. Βενιζέλου είναι σημαντική για πολλούς λόγους. Η νομολογία και η θεωρία συστηματοποιούνται, χωρίς να γίνεται απλή ανασκόπηση αποφάσεων και θεωρητικών τοποθετήσεων. Παράλληλα, αξιοποιείται η ιδέα του «επαυξημένου Συντάγματος», και το κρίσιμο ερώτημα που αναδεικνύεται είναι, μέχρι πού μπορεί να φτάσει η ευελιξία του Συντάγματος χωρίς να χαθεί η αίσθηση ενός κοινά αποδεκτού συνταγματικού «συμβολαίου»;
Ισως η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων να μοιάζει ζήτημα τεχνικό, που αφορά μόνο τη νομική επιστήμη. Ωστόσο, πρόκειται για θέματα ευρύτερης σημασίας, η κατανόηση των οποίων βοηθάει την ίδια την κατανόηση του κράτους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο του Ευ. Βενιζέλου αποτελεί μια σημαντική συμβολή για όποιον θέλει να καταλάβει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ραχοκοκαλιά των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ένα σύνθετο νομικό πλαίσιο.
*Η κ. Αικατερίνη Ηλιάδου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.
