Αρκετά χρόνια τριβέλιζε το μυαλό του Παντελή Μπουκάλα η ιδέα να επιχειρήσει μια επανέκδοση της «Μεσολογγιάδος», του στιχουργημένου αφηγήματος του Αντωνίου Αντωνιάδη που πρωτοεκδόθηκε το 1876. Και μάλιστα μια επανέκδοση όχι φωτομηχανική. Για ένα τέτοιο εγχείρημα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ευνοϊκότερη συνθήκη από τη φετινή: το 2026 γιορτάζονται τα 200 χρόνια της Εξόδου και ταυτόχρονα συμπληρώνονται 150 χρόνια από την κυκλοφορία του συγκεκριμένου λογοτεχνικού έργου. «Οταν εκμυστηρεύτηκα στον Αγρινιώτη Χρήστο Μποκόρο αυτό που ένιωθα κάπως σαν χρέος απέναντι στο Μεσολόγγι και στο βιβλίο, ενθουσιάστηκε», διηγείται ο κ. Μπουκάλας. «“Μέσα!” αναφώνησε ο Χρήστος, συμμεριζόμενος αυτόματα το αίσθημα του χρέους. “Μέσα”, παρεμπιπτόντως, λέγαμε τω καιρώ εκείνω όταν από τα χωριά μας πηγαίναμε στην πρωτεύουσα, το Μεσολόγγι: Λέγαμε “Πάμε μέσα”. Μέσα στην Ιστορία», εξηγεί ο ίδιος.
Αμέσως συμφώνησε και η εκδότρια του ιστορικού οίκου Ολκός, Ειρήνη Λούβρου, Μεσολογγίτισσα εκείνη, να αναλάβει την όλη εκδοτική μέριμνα και ευθύνη. Κοινή προσδοκία και των τριών Αιτωλοακαρνάνων ήταν να φτάσει η φρέσκια «Μεσολογγιάς» σε όλα τα γυμνάσια και τα λύκεια του νομού, σε όλα τα δημαρχεία, στις δημόσιες βιβλιοθήκες και στα μουσεία του. «Σαν ένα μικρό δώρο αναμόχλευσης της μνήμης, που είναι ταυτόχρονα ένα ταπεινό, σεβαστικό αντίδωρο στους αλύγιστους αγωνιστές των πολιορκιών και της Εξόδου», σχολιάζει ο Λεσινιώτης συγγραφέας και δημοσιογράφος. Εκείνος ανέλαβε το κείμενο και διόρθωσε σιωπηρά τις αρκετές αβλεψίες της έκδοσης του 1876 που επέμεναν και στις επανεκδόσεις του 1879 και του 1900.
Ο ζωγράφος Χρήστος Μποκόρος έδωσε τους πίνακες που στολίζουν τον τόμο, δέκα έργα επιλεγμένα από προηγούμενες δουλειές του, τα οποία σχολιάζουν εικαστικά τα γεγονότα της Εξόδου. Η νέα έκδοση από τον Ολκό της «Μεσολογγιάδος» –λογοτέχνημα και ταυτόχρονα μαρτυρία– είναι εμπλουτισμένη με εισαγωγή, γλωσσάρι και σύντομα βιογραφικά προσώπων από τον επιμελητή της, Παντελή Μπουκάλα. Πρόκειται για ένα εκτενέστατο έμμετρο αφήγημα, σε ανομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους στίχους, ένα «έπος ιστορικόν», όπως το χαρακτηρίζει στον υπότιτλό του ο δημιουργός του, που ανασταίνει την τελευταία πολιορκία του Μεσολογγίου και την αυτοθυσιαστική Εξοδο των υπερασπιστών της αιτωλικής πόλης. Ο πολυγραφότατος συγγραφέας δεν υπήρξε αυτόπτης μάρτυς των αγώνων του Μεσολογγίου. Υπήρξε όμως αυτήκοος μάρτυς όσων του αφηγήθηκαν Μεσολογγίτες και Μεσολογγίτισσες που είχαν αντέξει τις πολιορκίες και είχαν σωθεί στην Εξοδο.
Ο Αντωνιάδης συνομίλησε κάμποσες φορές μαζί τους, επισκεπτόμενος το Μεσολόγγι όταν δούλευε ως εκπαιδευτικός στην Πάτρα. Στο «έπος» που συνέθεσε, απαρτισμένο από 24 ραψωδίες, αξιοποίησε με τιμιότητα και θάρρος τις πληροφορίες που συγκέντρωσε, ακόμα και κάποιες στενάχωρες, την αλήθεια των οποίων τη διαπιστώνουμε μελετώντας τα Απομνημονεύματα των αγωνιστών. Αυτήν ακριβώς την αξία της «Μεσολογγιάδος» ως ιστορικού ντοκουμέντου υπογράμμισε ο Γιάννης Βλαχογιάννης, σχολιάζοντας πως «ο ποιητής πριν γράψη σύναξε στο Μεσολόγγι την ιστορικήν ύλη του έργου του». Δεν αποσιώπησε τίποτε ο Αντωνιάδης, γεγονός που συγχωρεί κατά κάποιον τρόπο ορισμένα ιστορικά λάθη του για πρόσωπα ή περιστατικά, όπως λέει ο Παντελής Μπουκάλας.
Στο πνεύμα του Βλαχογιάννη, τον οποίο άλλωστε εκτιμούσε ιδιαίτερα, ο πάντα γενναιόδωρος Κωστής Παλαμάς δεν δίστασε να γράψει πως η «Μεσολογγιάς» είναι «το μόνο ποίημα το πλατιά εμπνευσμένο, εκτελεσμένο και συγκροτημένο από την ιστορία της θρυλικής γης».
Μαρτυρίες αγωνιστών, τραγούδια και μοιρολόγια
«Την ιστορία τη μαθαίνεις διαβάζοντας αλλά και ακούγοντας. Ακούγοντας τον ζουρνά και τα μεσολογγίτικα δημοτικά τραγούδια μέσα στην πόλη ή στον Αϊ-Συμιό. Και διαβάζοντας τις πολλές πηγές για τους αγώνες του Μεσολογγίου σαν τα τέσσερα Απομνημονεύματα για τους αγώνες των πολιορκημένων Ρουμελιωτών, Σουλιωτών, Μοραϊτών, νησιωτών του Ιονίου και φιλελλήνων», λέει ο Παντελής Μπουκάλας, με αφορμή τη συζήτησή μας για τη νέα έκδοση της «Μεσολογγιάδος». Αναφέρεται στα απομνημονεύματα του Πέτρου Στεφανίτση, του Αρτεμίου Μίχου, του Σπυρομίλιου και του Νικολάου Κασομούλη, στον Σπυρίδωνα Τρικούπη και στους άλλους ιστοριογράφους, Ελληνες και ξένους. Τα τυπογραφικά στοιχεία και τα πιεστήρια της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά», με τα οποία τυπώθηκε και ο «Υμνος εις την Ελευθερίαν», το 1825, «ετάφησαν εις το έδαφος του Μεσολογγίου, διά να μη μολυνθώσιν από βαρβαρικάς χείρας», έγραφε ο Στεφανίτσης και μας εξηγεί ο κ. Μπουκάλας.
«Μεγάλωσα στο Λεσίνι του Μεσολογγίου, Παλαιοκατούνα τότε, ακούγοντας το σήμα-όνομα “Ραδιοφωνικός Σταθμός Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου”, ανάμεσα σε τραγούδια δημοτικά και λαϊκά – Καζαντζίδη προπαντός. Δεν καταλάβαινα, φυσικά, τι ακριβώς εννοούσε ο εκφωνητής με το επίθετο “Ιερά”, πόση ιστορία κουβαλούσε και ανάσταινε η τετραγράμματη λέξη», θυμάται ο ίδιος.
Ο Αναστάσιος Πολυζωίδης
Ηταν μέσα Αυγούστου του 1825, με την αιτωλική πόλη να πολιορκείται ήδη από τα τέλη του Απριλίου, όταν ο Αναστάσιος Πολυζωίδης έλεγε στον μητροπολιτικό ναό του Ναυπλίου: «Eις σε στρέφω τον λόγον μου, ω πόλις ιερά του Μεσολογγίου. Ιεράν σε ονομάζω και ιερά είσαι, τω όντι, διότι από την πρώτην αφετηρίαν του παρόντος αγώνος έμεινες ακεραία και αμίαντος, μηδέποτε καταπατηθείσα από τους βεβήλους των βαρβάρων πόδας». Τελικά η πόλη πατήθηκε από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ και του Κιουταχή μετά την Εξοδο, στις 10 Απρίλιου 1826, «αλλά η αυτοθυσία των απροσκύνητων πολιορκημένων την καθαγίασε εσαεί», σχολιάζει ο κ. Μπουκάλας
Πέρα από τη συμβολή του στην παρούσα έκδοση, είναι γνωστή η ευαισθησία του Χρήστου Μποκόρου για τα ζητήματα της εθνικής μας ταυτότητας. Τι θυμάται όμως από τις εθνικές γιορτές των σχολικών του χρόνων προς τιμήν της Εξόδου;
«Παιδί στ’ Αγρίνιο βαριόμουν τις εθνικές γιορτές και τις παρελάσεις, δεν καταλάβαινα την αντιστοίχιση με τη θυσία. Ακουγα όμως καθημερινά, στο σπίτι, στον δρόμο, στα μαγαζιά, εκείνο το “Ιερά πόλις” και κάτι μ’ έπιανε. Κάτι σαν κόμπος στον λαιμό, ένα αδιόρατο πάγωμα, ένας περίεργος σεβασμός και μια οικειότητα ανοίκεια μ’ αυτήν τη μη εκκλησιαστική ιερότητα, μ’ αυτήν την πόλη στα μέρη μας, στη χαμηλή την ντάπια, στη λάσπη και την αρμύρα της λιμνοθάλασσας», απαντάει ο ζωγράφος. «Τόσοι ήρωες θαμμένοι, ντόπιοι και ξένοι, ούτε που το πίστευα πόσο περήφανος ένιωθα που αυτός ο τόπος ανέδειξε σπουδαία τη μικρή μας πατρίδα στην οικουμένη. Ρίζωνε από τότε ανεξόφλητο κάτι σαν καταγωγικό χρέος να σωπαίνεις για τους απόντες, να σκύβεις ενώπιον του ακατάληπτου ύψους της καταβύθισής τους στη θυσία. Να μην ξεχνάς».
«Ζούσαμε την Ιστορία»
Η κουβέντα με τη Μεσολογγίτισσα εκδότρια Ειρήνη Λούβρου ξεκινά από αυτό ακριβώς το σημείο: τη σεμνότητα της επετειακής πομπής που διέσχιζε την πόλη προς τιμήν των πεσόντων της Εξόδου. Η ίδια θυμάται τη γιαγιά της να διηγείται πως στη διάρκειά της οι γυναίκες –αρκετές απόγονοι «Εξοδιτών»– στέκονταν έξω από τα σπίτια τους και έκαιγαν λιβάνι για τις ψυχές όπως γίνεται στα μνημόσυνα.
«Ζούσαμε με την Ιστορία χωρίς να νιώθουμε την απόσταση του χρόνου», λέει η κ. Λούβρου. «Το παρελθόν αποτελούσε κομμάτι της βιωμένης καθημερινότητας. Ο Κήπος των Ηρώων, που υπήρξε ανέκαθεν ένας χώρος σεμνός και ταπεινός, ήταν η παιδική χαρά της πόλης γιατί δεν υπήρχε άλλη. Εκεί μας πήγαιναν οι μανάδες μας, παίζαμε δίπλα στα μνημεία, κάναμε τσουλήθρες στα κανόνια. Κανένα ίχνος μεγαλοστομίας, μόνον συγκίνηση».
Στη «Μεσολογγιάδα», μια γερόντισσα καταθέτει ένα μήλο στα πόδια ενός νεκρού πολεμιστή και τον μοιρολογάει, στη δημοτική βέβαια, συμπλέκοντας παραφρασμένους στίχους δημοτικών μοιρολογιών και τραγουδιών της ξενιτιάς με στίχους του ίδιου του Αντωνιάδη (ΙΑ΄ 360-372). Οπως λένε οι στίχοι στο τέλος του μοιρολογιού: «Το μήλο αυτό, ξενάκι μου, να δώσης στον υγιό μου, / και πέ’ του χαιρετίσματα, γλήγορ’ ας με προσμένη».
*H επανέκδοση του έπους του Αντωνίου Αντωνιάδη, «Μεσολογγιάς», θα κυκλοφορήσει στα βιβλιοπωλεία στις 23 Μαρτίου.
