Οταν ανέλαβα το 1996 να γράψω τα λήμματα για το έργο της αείμνηστης φίλης Ασπασίας Παπαδοπεράκη (1942-2026) και του αδελφού της Θωμά για το τετράτομο Λεξικό των Ελλήνων Καλλιτεχνών (εκδ. Μέλισσα 1997), κυριεύτηκα από θαυμασμό. Ως ιστορικός της τέχνης, ειδικευμένης στην ιταλική αναγεννησιακή γλυπτική, αναγνώρισα αμέσως την ενότητα ύφους που χαρακτηρίζει το έργο της Ασπασίας, και το ελληνικό πνεύμα που το διαπνέει.
Εκρινα ότι ήταν ικανό να συμβάλει (μέσα από το πρίσμα της τέχνης), στην εθνική αυτογνωσία, όπως σήμερα αναγνωρίζεται από την κριτική. Το λαμπρό αυτό και σπάνιο γνώρισμα καλλιτεχνικού έργου στις μέρες μας, είχα επισημάνει το 1997 στο λήμμα που συνέθεσα για την Παπαδοπεράκη στο Λεξικό της Μέλισσας (τόμ. Γ΄, 418-420).
Γνώριζα πράγματι, χάρη στη στενή και εγκάρδια σχέση μας, που διήρκεσε έως τον θάνατό της, ότι στόχος της ήταν η τέχνη της να αντλεί νάματα από τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική φύση. Αυτό πράγματι διασφάλισε τη διαχρονική αξία του έργου της, και το κατέστησε μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας, ιδιαίτερα της Κρήτης. Η δυναμική και ακατάβλητη σφακιανή ιδιοσυγκρασία της, για την οποία ήταν περήφανη, δεν θα της επέτρεπε, εξάλλου, χαμηλότερα μέτρα. Κυρίευε κάθε ιδέα-αφετηρία έργου έως το ακρότατο σημείο της. Αυτό έγινε και με τα προπλάσματα για το ορειχάλκινο άγαλμα της Μαρίας Κάλλας (Πλατεία Μαδρίτης, Αθήνα, 1981-83), για τα οποία δούλευε, κατά δική της ομολογία, επί δύο χρόνια αποκλειστικά και αδιάκοπα. Τότε την είχα επισκεφθεί στο σπίτι της στα Εξάρχεια, και συνεπαρμένη καθώς ήμουν κοιτώντας τα προσχέδια της μορφής της Κάλλας, την άκουσα να μου λέει ότι όταν έφτιαχνε το γύψινο πρόπλασμα της μεγάλης αοιδού, «την αισθανόταν και την άκουγε να της μιλά στην καρδιά της!»
Διέθετε αναμφίβολα την καθαρή και διεισδυτική όραση, την πνευματική εγρήγορση, αλλά και τη μελέτη των πηγών που χρειάζονταν για να ενδοσκοπήσει όλες εκείνες τις ισχυρές προσωπικότητες (Καζαντζάκης, Θεοτοκόπουλος, Κορνάρος, Καβάφης, Τ. Κανελλόπουλος, Θεοδωράκης κ.ά.) των οποίων φιλοτέχνησε τα πορτρέτα σε σχέδιο, σε προτομές από κάποιο υλικό, ή σε μετάλλια. Κάτω από το διεισδυτικό βλέμμα της, το εκλεκτό αυτό είδος της ευρωπαϊκής τέχνης –η προσωπογραφία και η προτομή– γνώρισε την πνευματικότερη έκφρασή του. Φτάνει να εστιάσει κανείς στο πορτρέτο του Καβάφη (αντίγραφο του οποίου μου είχε χαρίσει), για να το διαπιστώσει.
Οι ολόσωμες μορφές της διακρίνονται από τη γεωμετρικότητα της φόρμας που παραπέμπει στον κυβισμό, όμως δεν είναι άθροισμα από κατατομές, αλλά η αναζήτηση του παλμού της ζωής και της βαθιάς ρίζας του ελληνισμού, σύμφωνα με την άποψη της ίδιας, που ήθελε οι ανθρώπινες μορφές της να συνηχούν και να εναρμονίζονται με τις τεκτονικές δομές του ελληνικού τοπίου. Η ελληνική φύση, κυρίως τα νησιά του Αιγαίου, με τη λιτή αρχιτεκτονική και το «γειτόνεμα του γλαυκού» (Ελύτης) αποτελούν μία από τις κυριότερες εμπνεύσεις της, όπως φανερώνουν οι μορφές ανδρών και γυναικών στα Δεκατέσσερα Αιγαιοπελαγίτικα Θεατρικά Συμβάντα (σχέδια που άρχισαν το 1979), ενώ μια άλλη πηγή του έργου της είναι η αρχαϊκή γλυπτική, τη συμμετρία και τις αναλογίες της οποίας μελέτησε με εμβρίθεια. Το μέτρο και η τάξη που οδηγούσαν τη σμίλη του αρχαϊκού γλύπτη –αυτή η καθαρά ελληνική αρετή κατά τον λόγο του Rodin–, αποτελούν το βασικό άξονα της δημιουργίας της. Εργα της όπως, Τρία άλογα (1974, ορείχαλκος, Συλλογή Rothschild, Παρίσι και ελληνικές ιδιωτικές συλλογές), και Τρεις Αγγελοι (1979, πωρόλιθος, Ηράκλειο), είναι βασισμένα στην έννοια της συμμετρίας, βασικό γνώρισμα του ελληνικού στοχασμού –τόσο του καλλιτεχνικού όσο και του φιλοσοφικού– και λειτουργούν ως σύμβολα με αρχαίες καταβολές. Εργα της ωριμότητάς της είναι οι περίφημες τεκτονικές γυναικείες μορφές, στις οποίες ξεχωρίζουν οι Τέσσερις γυναίκες σε συζήτηση στο Πόρτο Χέλι (1984, πωρόλιθος) η μορφή της Κάλλας, και οι Γυναίκες της Αντίστασης στην Κρήτη. Το πρώτο έργο αισθητοποιεί μια θεωρία αναλογιών, και εκφράζει διαμέσου της κυβιστικής αφαίρεσης, τη σχέση των μορφών με την ελληνική φύση και αρχιτεκτονική. Το ίδιο συμβαίνει και με την κιονωτή μορφή της Κάλλας, στην οποία οι μετρήσεις δεν επινοήθηκαν για να επιβάλουν ένα μοντέλο αναλογιών στην αναπαράσταση του ανθρωπίνου σώματος (όπως στην αρχαϊκή γλυπτική), αλλά για να συμβάλουν στη δημιουργία μιας τεκτονικής μορφής εναρμονισμένης με τον υπαίθριο χώρο, και ικανής να αποδώσει τον δυναμικό χαρακτήρα της μεγάλης αοιδού. Η κλειστή τεκτονική φόρμα είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα και των Γυναικών της Αντίστασης (1985-86) από τη μακέτα των 22 γυναικών που εκτελέστηκαν από τους ναζί στο χωριό Σκούρβουλα, του Δήμου Φαιστού Ηρακλείου. Τρεις από τις μορφές αυτές σε ορείχαλκο και σε πωρόλιθο δεσπόζουν στα χωριά Σκούρβουλα, Μαγαρικάρι και Κρουσώνας Ηρακλείου για να θυμίζουν τον ηρωισμό της Κρητικιάς που πολέμησε τον βάρβαρο εισβολέα και θυσιάστηκε για την ελευθερία. Στον Κρουσώνα, το μνημείο της Αντίστασης φτάνει τα 3,20 μ.!
Η Παπαδοπεράκη δημιούργησε επίσης σκηνικά, μάσκες και κοστούμια για το θέατρο, όπως τα θαυμάσια σκηνικά της για τον Ερωτόκριτο του Κορνάρου. Συνάμα υπήρξε πολυγραφότατη. Δημοσίευσε αρκετές μελέτες για το έργο της και τη σύγχρονη ελληνική γλυπτική, καθώς και για τις αναλογίες και τα μέτρα στην αρχαία αιγυπτιακή και ελληνική γλυπτική, και αξιέπαινη είναι η μελέτη της για τον «Θησαυρό των Σιφνίων» στους Δελφούς (περιοδ. Αρχαιολογία, 15, 1985). Εξέδωσε επίσης βιβλία με σχέδια και μελέτες για έργα που φιλοτέχνησε, όπως Η Μορφή του Κ. Π. Καβάφη (Εκδόσεις Μάκεδος 1987), Σχέδια και Μελέτες για 21 γλυπτά της περιόδου 1967-1999 (ιδιωτική έκδοση, 1999), Μελετώντας τον Θεοτοκόπουλο (Εκδόσεις Μουσείου Μπενάκη 2002), Εικαστική Θεώρηση της Μορφής του Θεοτοκόπουλου (Ηράκλειο: Εκδόσεις Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, 2005), Περί Γλυπτικής (Εκδόσεις Φοίνικα 2011), Γιαννούλης Χαλεπάς: Προσωπικές Σχέσεις και Μελέτη στο έργο του (Εκδόσεις Φοίνικα 2019), Στην ποιητική των γραμμών (Τριλογία): Η Αιγαιοπελαγίτικη Λαϊκή Αρχιτεκτονική / Aegean Folk Architecture (Εκδόσεις Ευρυδίκη 2023), Η Διαδρομή της Μοντέρνας Τέχνης: στο ιστορικό της πλαίσιο / The path of Modern Art: in its historical context (Εκδόσεις Ευρυδίκη 2024), Για τη Χρυσή Τομή / On the golden mean (Εκδόσεις Ευρυδίκη 2024). Και δεν δίστασε να ασχοληθεί και με το έργο ποιητών (βλ. Ο Επικούρειος ποιητής Κ. Π. Καβάφης, Εκδόσεις Σήμα 2007 και 2009), αλλά και με λογίους της βενετοκρατούμενης Κρήτης όπως μαρτυρούν οι εκδόσεις, Ο Λουκρήτιος στον «Ερωτόκριτο» του Βιτσέντζου Κορνάρου και η εποχή στην ποίησή του (Εκδόσεις Κοροντζή 2015), Θεοτοκόπουλος – Κορνάρος – Χορτάτσης (Ηράκλειο: Εκδόσεις Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης 2017). Πολλές οι διακρίσεις που έλαβε με κορυφαία τη βράβευση της Ακαδημίας Αθηνών (2009) για το σύνολο του έργου της. Ας είναι αιώνια στις καρδιές μας η μνήμη της. Αξιοποίησε στο έπακρο το τάλαντο που της έδωσε ο Θεός, και άφησε έργο που εμπλουτίζει τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό, και προβάλλει φώτα πορείας για σύγχρονους και μελλοντικούς καλλιτέχνες σε ιδεώδη ευγενή και ακατάλυτα.
* Η Χρύσα Δαμιανάκη είναι ιστορικός Ευρωπαϊκής Τέχνης και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Σαλέντο
