«Αποδέχομαι την τιμωρία μου»; «Δεν αποδέχομαι την τιμωρία μου»; Ποια πόρτα να διαλέξεις; Αυτό είναι το τελευταίο –αρκετά βαρύ και υπαρξιακό– δίλημμα που ο επισκέπτης της έκθεσης «Δημοκρατία και Ευδαιμονία» του AiTHERION –μια συνεργασία του υπουργείου Πολιτισμού και του «Δημόκριτου»– καλείται να απαντήσει. Το δίλημμα δεν τίθεται εν κενώ. Πριν μπούμε στα παπούτσια του Σωκράτη, έχουν προηγηθεί μια δίωρη διαδραστική περιπλάνηση σε ψηφιακούς τοίχους, προβολές 360 μοιρών, αλλά και δύο «συνελεύσεις» κατά τις οποίες οι επισκέπτες καθορίζουν οι ίδιοι την έκβαση της ξενάγησης. Τα βασικά ερωτήματα που θέτει αυτό το ιδιότυπο «φιλοσοφικό escape room»: Πώς μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα; Ποιο πολίτευμα μπορεί να προσεγγίσει την ευδαιμονία; Τι έχουν να μας πουν σε αυτή την αναζήτηση ο Πλάτωνας, ο Σωκράτης και ο Αριστοτέλης;
Ο χαρακτήρας της ψηφιακής πολιτείας που συνδιαμορφώνουν οι επισκέπτες μαζί με τον ξεναγό Δημήτρη Πετάκο, ερευνητή στον «Δημόκριτο» και επιμελητή του AiTHERION, είναι διττός. Από τη μία, η έκθεση λειτουργεί ως μια καλοκουρδισμένη εκπαιδευτική εμπειρία ακόμη (ή ειδικά) για τους ενηλίκους που προσέρχονται με την αφελή βεβαιότητα των ορθών απαντήσεων στις –οριακές ή και αμφιλεγόμενες– φιλοσοφικές διακλαδώσεις που θα προκύψουν όσο πλησιάζουμε στο τελευταίο μεγάλο δίλημμα του κώνειου. Από την άλλη, η πιο ζωηρή πλευρά του διαδραστικού της έκθεσης γίνεται περισσότερο αισθητή τις στιγμές εκείνες που οι μονάδες των επισκεπτών συγκροτούν συνέλευση, παρά στη μουσειακή επεξεργασία των ψηφιακών εκθεμάτων.
Να επιλέγουμε τους εκπροσώπους μας με ψηφοφορία ή με κλήρωση; Τι από τα δύο σφυρηλατεί πιο ισχυρή και αξιοκρατική εκπροσώπηση; Αυτό είναι το πρώτο «πρόβλημα». Το νεανικό γκρουπ συν-περιηγητών μεταθέτει τις υπό συζήτηση ερωτήσεις στο σήμερα. Μια πρώτη σκέψη-προβολή διατυπώνει μια κοπέλα γύρω στα 25: «Ετσι όπως είναι τα πράγματα, καλύτερα με κλήρωση, να μην τους ξαναδούμε αυτούς που έχουμε», λέει γελώντας. Μετά σοβαρεύουμε. Το βασικό επίδικο της κουβέντας αφορά την έννοια της αξιοκρατίας. «Αν οι βουλευτές προκύπτουν με κλήρωση, το αίσθημα της ευθύνης απέναντι στο συλλογικό καλό θα είναι αυξημένο, άρα και η μέριμνά τους μεγαλύτερη», συμπληρώνει ένας άλλος επισκέπτης – περίπου συνομήλικος της πρώτης κοπέλας. Ομως, πώς ορίζουμε την έννοια του κοινού καλού σε μια πολιτεία κοινωνικών και ταξικών αντιθέσεων, αντιφάσεων και συγκρούσεων; Μπορούμε να αποχρωματίσουμε την «αξιοκρατία» και την «ευημερία» από αυτές ακριβώς τις αντιθέσεις; Ακόμη και την ίδια την ψήφο –που επιλέγει η πλειοψηφία της «συνέλευσης» ως ιδανική επιλογή– δεν την επηρεάζουν οικονομικά συμφέροντα, ιστορικές, πολιτισμικές ή και μεταφυσικές παράμετροι;
Η συνέλευση διαλύεται προσωρινά. Εχουμε χρόνο να πειραματιστούμε με τις διαδραστικές οθόνες της σκοτεινής αίθουσας. Σε μία από αυτές ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον «δημαγωγό» και μια κρυφή κάμερα –ίσως κάπως απλοϊκά– μας «αποκαλύπτει» ποιος μπορεί να τον σταματήσει. Σε άλλη, μπαίνουμε στη θέση της Αντιγόνης και μετά του Κρέοντα καθώς καλούμαστε να αποφασίσουμε εάν η ηρωίδα του Σοφοκλή είναι αθώα ή ένοχη, ενώ μια… φιλοσοφική οθόνη μάς βάζει σε πειρασμό να αποκτήσουμε το δαχτυλίδι του Γύγη.
Η κατακλείδα της επίσκεψης συντελείται σε έναν ημικύκλιο χώρο-προσομοίωση αμφιθεάτρου. Πριν εγκαταλείψουμε την ψηφιακή πολιτεία, θα μας στοιχειώσει το φάντασμα του καταδικασμένου Σωκράτη. Είναι η έκπληξη της έκθεσης, γι’ αυτό θα αποφύγουμε spoiler επί της διαδικασίας. Στην τελευταία αυτή καμπή, πάντως, δεν μας «βασανίζουν» μόνο το κώνειο και η αποδοχή ή η υποθετική αποφυγή της τιμωρίας ως ένα «what if» σενάριο ανατροπής της ιστορίας.
Οι επισκέπτες-συνοδοιπόροι προβληματιζόμαστε για την ευθύνη του διανοουμένου διαχρονικά. Εάν ο Σωκράτης δεν έπινε το κώνειο και –τυπικά– πρόδιδε τις αρχές του, θα διατηρείτο στην Ιστορία η αξία του πνεύματός του; Μπορούμε να διαχωρίσουμε τον στοχαστή ως υποκείμενο –με αδυναμίες και πάθη– από το έργο του; Από τον Σωκράτη μεταφερόμαστε στον Χάιντεγκερ, στον Τσόμσκι, ακόμη και στο #MeToo. «Και γιατί να θεωρούμε δεδομένο ότι ο Σωκράτης δεν έπρεπε να καταδικαστεί;» διερωτάται κάποιος. Στο τέλος, δεν μπορείς να φύγεις από το AiTHERION εάν δεν επιλέξεις μια πόρτα – μια καθαρή απόφαση στο δίλημμα. Ευτυχώς, δύο ώρες μετά την έναρξη της ξενάγησης η επιλογή έχει πάψει να είναι απλώς ένα διεκπεραιωτικό καθήκον.
H έκθεση «Δημοκρατία και Ευδαιμονία» φιλοξενείται στο AiTHERION στο Ωδείο Αθηνών, Ρηγίλλης και Βασ. Γεωργίου Β΄, κάθε Παρασκευή 7-9 μ.μ. για το γενικό κοινό.
