«Στην Αμερική με μνημονεύουν ακόμη και παραδόξως και στην Κίνα. Αυτό βέβαια μπορεί να οφείλεται σε ατυχείς μεταφράσεις», έλεγε σε μία από τις τελευταίες εξόδους του με τον γείτονά του και πρώην εκδότη (Carl Hanser) Μίχαελ Κρούγκερ ο Γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας, ο οποίος πέθανε το περασμένο Σάββατο σε ηλικία 96 ετών. Τις μελαγχολικές, γεμάτες αυτοσαρκασμό, διαπιστώσεις για την υστεροφημία του και όσα θα μείνουν από το έργο του εκμυστηρεύθηκε ο Χάμπερμας στον Κρούγκερ σε μια ελληνική ταβέρνα στο Στάρνμπεργκ, 30 χλμ. νοτιοδυτικά του Μονάχου, τρώγοντας γύρο. Σύμφωνα με τη νεκρολογία του Κρούγκερ, ο Χάμπερμας δεν ήθελε να ζήσει άλλο – ειδικά μετά τον θάνατο της κόρης του, Ρεμπέκα, και της συζύγου του, Ούτε. «Θα προτιμούσε να εξαφανιστεί όσο το δυνατόν πιο απαρατήρητος», έγραψε ο πρώην εκδότης στη Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Στις νεκρολογίες, στους δοκιμιακούς αποχαιρετισμούς και στην αποτίμηση του έργου του, ο διεθνής Τύπος έχει ξεμείνει από υπερθετικούς: «Τιτάνας, πνευματικός γίγαντας, αστέρας της φιλοσοφίας, η συνείδηση της Γερμανίας». Το 2004, σε ομιλία του στο Κιότο της Ιαπωνίας είχε επικαλεστεί τρεις τραυματικές εμπειρίες του για την έμφαση που έδινε στην επικοινωνία για την οικοδόμηση συναίνεσης. Πρώτον, οι ιατρικές επεμβάσεις για τη σχιστία χείλους ενίσχυσαν την πεποίθησή του πως τα ανθρώπινα όντα αλληλοεξαρτώνται. Δεύτερον, η κακή του άρθρωση και ο αποκλεισμός από τους συνομηλίκους του από μικρή ηλικία του δημιούργησαν ιδιαίτερες ευαισθησίες και ήταν η αιτία που πάντα εκτιμούσε τον γραπτό λόγο περισσότερο από τον προφορικό. Τέλος, οι ίδιοι αυτοί παράγοντες τον ώθησαν να διερευνήσει τις συνθήκες για την επιτυχία ή την αποτυχία της γλωσσικής επικοινωνίας, τη λειτουργία των ηθικών αρχών και των κοινωνικών κανόνων της συνύπαρξης.
Τον Μάρτιο του 2007, στην προ ΑΙ και Google translate εποχή, κλήθηκα κατόπιν συνεννόησης με τον εκδοτικό του οίκο να του θέσω γραπτά ερωτήματα, επί τη ευκαιρία της έκδοσης του βιβλίου του «Η διάσπαση της Δύσης» (Καστανιώτης, 2007). Με τη βοήθεια της συζύγου του, Ούτε, ανταλλάξαμε τα σχετικά φαξ επειδή το εκ γενετής πρόβλημα με την ομιλία του δυσκόλευε την επικοινωνία με ανθρώπους που δεν είχαν εξοικειωθεί με την εκφορά του λόγου του. Οταν ήρθαν οι απαντήσεις επιστράτευσα τον συνάδελφο Κώστα Καλφόπουλο για να με βοηθήσει στη μετάφραση, αφού και ο γραπτός του λόγος ήταν εξαιρετικά δυσνόητος – ακόμη και για τους Γερμανούς μελετητές του. Ξεχωρίζω όμως μια ωραία, σαφή απάντηση για τον διαχρονικό ορισμό της Αριστεράς: «Είναι όταν δεν έχει κανείς αμβλυμένα αντανακλαστικά απέναντι στην κραυγαλέα αδικία και καταπίεση, όταν αγωνίζεται εναντίον του κυνισμού, όταν παραμένει σταθερός στον στόχο της βελτίωσης των κοινωνικών συνθηκών».
Οι παρεμβάσεις του κυμάνθηκαν από τη διαμάχη των ιστορικών μέχρι τους πολέμους του Κοσόβου, της Ουκρανίας και της Γάζας, προκαλώντας σφοδρές αντιδράσεις.
Tο βασικό του έργο ταυτίστηκε με την παράδοση της κριτικής θεωρίας και της Σχολής της Φρανκφούρτης, από την οποία ξεκίνησε η σταδιοδρομία του τη δεκαετία του 1950 στο πλευρό του Τέοντορ Αντόρνο και του Ινστιτούτου Κοινωνικής Ερευνας. Μετά μια σύντομη πλην σφοδρή σύγκρουση με τον μαρξιστή φιλόσοφο Μαξ Χορκχάιμερ κατέλαβε τελικά την έδρα του και την υποστήριξή του. Στη διάρκεια της φοιτητικής εξέγερσης ήρθε σε ρήξη με το κίνημα και ειδικά τον θρυλικό ηγέτη του, Ρούντι Ντούτσκε, στον οποίο προσήψε «αριστερό φασισμό», απευθύνοντάς του τον χαρακτηρισμό ενώπιον ενός κατάμεστου αμφιθεάτρου με 5.000 φοιτητές, το 1967, στο Αννόβερο. Το 1971 ανέλαβε τη διεύθυνση του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ στο Στάρνμπεργκ της Βαυαρίας, όπου και εξέδωσε το σημαντικότερο έργο του «Θεωρία του επικοινωνιακώς πράττειν».
Το 1983 επέστρεψε στη Φρανκφούρτη έως το 1994, οπότε έγινε ομότιμος καθηγητής. Oπως σημείωσε επανειλημμένως ο βιογράφος του, Στέφαν Μίλερ Ντομ, «ο άνθρωπος αυτός εγκατέλειπε ξανά και ξανά τον προστατευμένο χώρο του πανεπιστημίου, για να αναλάβει τον ρόλο του μαχητικού συμμετέχοντος στη δημόσια συζήτηση και, με αυτόν τον τρόπο, να επηρεάσει την εξέλιξη της νοοτροπίας σε αυτήν τη χώρα».
Οι δημόσιες παρεμβάσεις του, που του εξασφάλισαν τον τίτλο του κατεξοχήν δημόσιου διανοουμένου, κυμάνθηκαν από τη διαμάχη των ιστορικών με επικεφαλής τον Ερνστ Νόλτε, τον οποίο κατήγγειλε για αναθεωρητισμό όσον αφορά τις αιτίες ανόδου του ναζισμού, μέχρι τους πολέμους του Κοσόβου, του Ιράκ, της Ουκρανίας και της Γάζας, την ελληνική κρίση χρέους και τον ρόλο της θρησκείας. Συχνά, δε, προκάλεσαν σφοδρές αντιδράσεις. Οταν π.χ. το 2013 είχε ασκήσει κριτική στην Ανγκελα Μέρκελ για τη διαχείριση της ελληνικής κρίσης, ο κοινωνιολόγος Βόλφγκανγκ Στρέεκ τού επιτέθηκε κατηγορώντας τον ότι η ομοσπονδιοποίηση την οποία υποστήριζε με πάθος είναι εκείνη που οδήγησε στην κλιμάκωση της κρίσης.
«Τον ευχαριστώ για τον κριτικό διάλογο, τον οποίο είχαμε εδώ και δεκαετίες, τόσο για τη συμφωνία του όσο και για την αντιπαράθεση μαζί του», δήλωσε ο Γερμανός ιστορικός Χάινριχ Αουγκουστ Βίνκλερ («Βαϊμάρη, η ανάπηρη δημοκρατία», εκδ. Πόλις, 2011). «Περισσότερο από ποτέ, θα χρειαστούμε την αισιοδοξία και την κληρονομιά του για να προωθήσουμε ένα κοινωνικό και δημοκρατικό ομοσπονδιακό όραμα για την Ευρώπη», σχολίασε ο Τομά Πικετί, Γάλλος οικονομολόγος, ο οποίος έγραψε «Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» (εκδ. Πόλις, 2014).
«Καθώς αυτή η Δύση απειλείται από όλες τις πλευρές, τα έργα του είναι πιο απαραίτητα από ποτέ», ανέφερε ο ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας.
«Μπορεί να ήταν οξύς στη συζήτηση, αλλά έβλεπε την κριτική ως μια ευκαιρία για να βελτιώσει τη δική του σκέψη», σχολίασε ο Βρετανός ιστορικός Κρίστοφερ Κλαρκ, συγγραφέας του βιβλίου «Οι υπνοβάτες» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2014). Τέλος, ο Βρετανός ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας, συγγραφέας του έργου «Πατρίδες» (εκδ. Ψυχογιός, 2023) και τακτικός αρθρογράφος της «Κ», ανέφερε: «Συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση της κατανόησής μας για τις αξίες και τη φύση της Δύσης σήμερα. Καθώς αυτή η Δύση απειλείται από όλες τις πλευρές, τα έργα του –για παράδειγμα, για τη δημοκρατική δημόσια σφαίρα και το είδος της Ευρώπης που χρειαζόμαστε για τον 21ο αιώνα– είναι πιο απαραίτητα από ποτέ».
«Διέσωσε μέχρι τη δική μας εποχή την κληρονομιά του Αντόρνο»
Ο Αξελ Χόνετ, ίσως ο πιο άμεσος «κληρονόμος» της σκέψης του, Γερμανός καθηγητής Φιλοσοφίας στη Φρανκφούρτη και στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Κολούμπια, τον αποχαιρέτισε συντετριμμένος με μια νεκρολογία στη FAZ: «Παρότι εδώ και εβδομάδες το περιμέναμε –δεν ήθελε πια, δεν ήθελε να παρακολουθεί παθητικά την καταστροφή των ελπίδων του για μια δημοκρατική Ευρώπη και για μια ειρηνική παγκόσμια τάξη–, η ωμή πραγματικότητα του θανάτου του με καταλαμβάνει τώρα εξαπίνης, είναι ένα μεγάλο σοκ. Μήπως όσοι ήμασταν κοντά του πιστεύαμε κατά κάποιο τρόπο ότι ο Γιούργκεν Χάμπερμας θα ζούσε για πάντα και δεν θα μας άφηνε μόνους μέσα στη δυστυχία αυτού του κόσμου; Πολλοί θα μιλήσουν τώρα, και δικαίως, για το τέλος μιας εποχής. Δεν έφυγε από κοντά μας μόνο ο μεγάλος διανοούμενος που με αμείλικτη αυστηρότητα προειδοποιούσε για κάθε παρεκτροπή της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ούτε απλώς ο σημαντικότερος φιλόσοφος που γέννησε η χώρα αυτή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Πάνω απ’ όλα, εξαφανίστηκε ξαφνικά και ο κριτικός θεωρητικός της κοινωνίας που όσο κανείς άλλος διέσωσε μέχρι τη δική μας εποχή την κληρονομιά του Αντόρνο κι ανανέωσε με την ιδέα του για μια επικοινωνιακή λογική. Εμείς που θέλαμε να τον ακολουθήσουμε σε αυτό βρισκόμαστε τώρα ξαφνικά σαν ορφανοί από πατέρα… Οσο ζούσε, δεν μπορούσε παρά να τρέφεται κανείς από αυτήν την υπερμεγέθη φιλοσοφική ιδιοφυΐα ως μαθητής, συναγωνιστής ή συνοδοιπόρος· όταν δεν ήξερες πώς να συνεχίσεις τη δική σου εργασία, περίμενες τον καθοδηγητικό λόγο του Γέροντα· όταν δεν ήσουν βέβαιος για την αποτίμηση ενός πολιτικού γεγονότος, εκείνος διέλυε τις αμφιβολίες με μια κρίση πάντοτε μεγαλόφωνη κι εύστοχη· όταν ένιωθες ανασφάλεια μπροστά σε μια νέα θεωρητική εξέλιξη, μπορεί να μην είχε πάντα δίκιο στις συμβουλές του, αλλά μπορούσε αυθόρμητα να κατονομάσει τα καίρια σημεία της… Ισως, πράγματι, με τον θάνατό του να έφτασε στο τέλος της και η πνευματικά πανίσχυρη παράδοση της Σχολής της Φρανκφούρτης», είπε ο Χόνετ, τα βιβλία του οποίου κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις.
«Πνευματικός γίγαντας»
Η Σίλα Μπενχαμπίμπ, τουρκικής καταγωγής Αμερικανίδα καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Φιλοσοφίας στο Γέιλ, τον γνώρισε το 1975 στο αμερικανικό πανεπιστήμιο, όπου του απηύθυνε ως φοιτήτρια μια ερώτηση για τη Χάνα Αρεντ και τον συνάντησε τελευταία φορά τον Δεκέμβριο: «Υπάρχουν κάποια νέα που δεν θέλεις ποτέ να ακούσεις, αν και ξέρεις ότι στην πορεία της ανθρώπινης ζωής είναι αναπόφευκτα. Με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας μάς αφήνει ένας από τους τελευταίους πνευματικούς γίγαντες του 20ού αιώνα. Θα είναι δύσκολο να σκεφτούμε τη Γερμανία και την Ευρώπη χωρίς τη φωνή και τα κείμενά του. Οι παρεμβάσεις του σε δημόσιες συζητήσεις κατά καιρούς επέκριναν τους συγχρόνους του για τύφλωση κι αδυναμία να αναδείξουν τις κρυφές επιπτώσεις των θέσεών τους. Ποιος άλλος θα εξήγε από τη Διαμάχη των Ιστορικών (Historikerstreit) σκέψεις σχετικά με τη μεταπολεμική γερμανική ταυτότητα κι ενοχή για τις γερμανικές ευθύνες στο Ολοκαύτωμα; Ποιος άλλος θα προειδοποιούσε για τις επιπτώσεις της “Zeitenwende” (σ.σ. διακηρυχθείσας από τον πρώην καγκελάριο Ολαφ Σολτς νέας εποχής στον τομέα των αμυντικών δαπανών) και τους κινδύνους της γερμανικής στρατιωτικής συσσώρευσης στο όνομα της βοήθειας προς την Ουκρανία; Ο Χάμπερμας δεν φοβόταν να ενοχλήσει ή ακόμη και να προσβάλει – αλλά ποτέ σκόπιμα»
